Tok Janggut: Penentangan di Kelantan

Pada tahun 1915, sebuah daerah di Kelantan menjadi tempat berlakunya satu peristiwa yang masih dikenang sehingga hari ini.

Di Pasir Puteh, sekumpulan penduduk bangkit menentang perubahan pentadbiran dan sistem cukai yang dilaksanakan ketika pengaruh British semakin kuat di Kelantan. Antara tokoh yang paling dikenali dalam peristiwa itu ialah Haji Mat Hassan bin Munas, yang lebih masyhur dengan nama Tok Janggut.

Namun kisah Tok Janggut bukan sekadar cerita tentang satu pertempuran.

Untuk memahaminya, kita perlu melihat apa yang berubah di Kelantan ketika itu, mengapa sebahagian penduduk tidak berpuas hati, dan mengapa catatan tentang peristiwa tersebut boleh berbeza mengikut sumber yang digunakan.

Siapakah Tok Janggut?

Tok Janggut dilahirkan sekitar tahun 1853 di kawasan Jeram, Kelantan. Namanya ialah Haji Mat Hassan atau Mat Hassan bin Munas. Beliau pernah mempelajari agama dan seni mempertahankan diri, kemudian dikaitkan dengan kepimpinan tempatan di Jeram. Selepas menunaikan haji di Mekah, beliau dikenali sebagai Tok Janggut kerana janggutnya yang panjang.

Pada zaman itu, Jeram mempunyai struktur kepimpinan tempatan yang sudah lama wujud. Perubahan pentadbiran kemudian menyebabkan hubungan antara pemimpin tempatan, penduduk dan pegawai baharu menjadi semakin tegang.

Tok Janggut muncul sebagai salah seorang tokoh utama ketika ketegangan itu memuncak.

Apa yang berubah di Kelantan?

Pada awal abad ke-20, pengaruh British dalam pentadbiran Kelantan semakin besar.

Antara perubahan yang paling dirasai penduduk ialah sistem kutipan cukai yang baharu. Rekod dan bahan Arkib Negara menyebut cukai tanah, cukai kepala serta cukai terhadap beberapa jenis hasil pertanian sebagai antara perkara yang menimbulkan rasa tidak puas hati di Pasir Puteh.

Bagi penduduk kampung yang bergantung pada tanah dan hasil pertanian, perubahan seperti ini bukan perkara kecil.

Ia melibatkan kehidupan harian mereka.

Pada masa yang sama, terdapat juga ketegangan berkaitan kuasa pentadbiran tempatan di Jeram dan kedudukan Engku Besar Jeram. Sumber Arkib Negara menunjukkan bahawa isu cukai, perubahan pentadbiran dan hubungan dengan pegawai daerah semuanya menjadi sebahagian daripada latar yang membawa kepada kebangkitan tersebut.

Adakah cukai satu-satunya sebab?

Tidak semestinya.

Ahli sejarah telah membincangkan beberapa faktor.

Selain cukai dan perubahan pentadbiran, sebahagian kajian turut mengaitkan keadaan ketika itu dengan sentimen keagamaan dan perkembangan Perang Dunia Pertama, khususnya hubungan masyarakat Islam dengan Empayar Uthmaniyah yang ketika itu berperang menentang Britain dan sekutunya.

Ini menunjukkan bahawa sesuatu peristiwa sejarah selalunya tidak berlaku kerana satu sebab sahaja.

Ada faktor ekonomi.

Ada faktor politik dan pentadbiran.

Ada juga faktor agama dan hubungan antarabangsa.

Sebab itu kita perlu berhati-hati apabila cuba menjelaskan peristiwa besar dengan hanya satu ayat mudah.

Bagaimana keadaan menjadi semakin tegang?

Ketegangan di Pasir Puteh meningkat apabila pegawai pentadbiran cuba mengambil tindakan terhadap Tok Janggut dan pengikutnya.

Satu pertemuan antara Tok Janggut dengan Sarjan Sulaiman berakhir dengan kematian sarjan tersebut. Selepas itu, keadaan berubah daripada perselisihan pentadbiran kepada konflik terbuka.

Pasukan pemerintah kemudian cuba menangkap Tok Janggut dan beberapa pemimpin lain.

Menurut kajian yang dihimpunkan Arkib Negara, ganjaran turut ditawarkan bagi penangkapan mereka, manakala beberapa rumah pemimpin yang enggan menyerah diri dibakar. Tok Janggut dan pengikutnya kemudian melancarkan serangan terhadap Pasir Puteh sebelum pasukan British bergerak ke kawasan Jeram.

Pertempuran terakhir

Pertempuran terakhir berlaku di sekitar Kampung Dalam Pupuh dan kawasan berhampiran pada penghujung Mei 1915.

Tok Janggut terbunuh dalam pertempuran tersebut bersama beberapa pengikutnya. Rekod dan penulisan sejarah tidak semuanya menggunakan tarikh yang sama dengan tepat — ada sumber Arkib menyatakan 24 Mei, manakala bahan lain merekodkan 25 Mei 1915. Perbezaan kecil seperti ini menunjukkan mengapa ahli sejarah perlu membandingkan lebih daripada satu sumber.

Selepas kematiannya, mayat Tok Janggut dibawa ke Kota Bharu. Beberapa sumber Arkib merekodkan bahawa mayatnya dipamerkan kepada umum sebelum dikebumikan. Tindakan itu dilihat sebagai cara pihak berkuasa menunjukkan bahawa penentangan telah ditumpaskan dan memberi amaran kepada penduduk lain.

Pemberontak atau pejuang?

Di sinilah sejarah Tok Janggut menjadi lebih menarik.

Dalam sesetengah rekod pentadbiran kolonial, gerakan Tok Janggut digambarkan sebagai pemberontakan atau gangguan terhadap kerajaan.

Sebaliknya, ramai pengkaji Malaysia pada zaman kemudian menilainya sebagai satu bentuk penentangan terhadap penjajahan, perubahan pentadbiran dan tekanan terhadap masyarakat tempatan. Arkib Negara sendiri menghimpunkan seminar dan kertas kajian yang menunjukkan wujudnya pelbagai tafsiran tentang Tok Janggut — termasuk perbahasan mengenai bagaimana beliau digambarkan sebagai “penderhaka”, wira tempatan atau tokoh awal penentangan terhadap British.

Apakah yang patut kita lakukan apabila sumber menggunakan istilah yang berbeza?

Kita perlu melihat siapa yang menulis, bila sumber itu dihasilkan, dan dari sudut mana peristiwa itu dilihat.

Bagi pentadbiran kolonial, penentangan terhadap kuasa mereka mungkin dicatat sebagai pemberontakan.

Bagi masyarakat yang melihat perubahan tersebut sebagai ancaman kepada kehidupan dan kuasa tempatan, peristiwa yang sama boleh dianggap sebagai perjuangan.

Sejarah menjadi lebih jelas apabila kita memahami kedua-dua sudut itu tanpa menyederhanakannya.

Mengapa Tok Janggut masih dikenang?

Lebih satu abad selepas peristiwa 1915, Tok Janggut masih disebut dalam perbincangan sejarah Malaysia kerana kebangkitannya menunjukkan bagaimana masyarakat tempatan bertindak apabila sistem pentadbiran, cukai dan hubungan kuasa berubah.

Kisahnya juga mengajar kita bahawa tokoh sejarah tidak sepatutnya dinilai hanya melalui satu label.

Untuk memahami seseorang seperti Tok Janggut, kita perlu membaca dokumen pentadbiran, kajian ahli sejarah, rekod tempatan dan cerita masyarakat secara bersama.

Arkib Negara Malaysia masih menyimpan pelbagai bahan berkaitan peristiwa Tok Janggut, termasuk laporan pentadbiran Kelantan, dokumen mengenai kejadian Pasir Puteh dan kajian sejarah yang dihasilkan kemudian.

Tok Janggut mungkin hidup lebih seratus tahun lalu.

Namun persoalan yang muncul daripada kisahnya masih berguna hari ini:

Siapakah yang menulis sejarah, dan bukti apakah yang mereka gunakan?