Mengapa Tanah Gambut Penting?

Jika kita berjalan di sebuah hutan paya gambut, tanah di bawah kaki mungkin kelihatan gelap, lembut dan sentiasa basah.

Sekilas pandang, ia mungkin kelihatan seperti tanah biasa yang mempunyai banyak sisa daun.

Sebenarnya, lapisan gelap itu menyimpan satu sejarah yang sangat panjang.

Daun.

Ranting.

Akar.

Bahagian tumbuhan yang telah mati.

Bahan-bahan ini terkumpul sedikit demi sedikit selama ratusan atau ribuan tahun. Oleh sebab tanah sentiasa dipenuhi air dan kekurangan oksigen, bahan tumbuhan itu tidak mereput sepenuhnya.

Lama-kelamaan, lapisan bahan organik yang tebal terbentuk.

Itulah gambut.

Forest Research Institute Malaysia (FRIM) menerangkan gambut sebagai tanah organik yang terbentuk daripada pengumpulan bahan tumbuhan mati yang hanya mereput sebahagian dalam keadaan bertakung air dan kurang oksigen.

Namun tanah gambut bukan sekadar timbunan daun lama.

Ia menyimpan karbon, membantu mengawal air, menyediakan habitat kepada tumbuhan dan haiwan, serta mempengaruhi risiko kebakaran dan jerebu.

Sebab itulah kerosakan pada tanah gambut boleh memberi kesan jauh melangkaui kawasan paya itu sendiri.

---

Apakah sebenarnya tanah gambut?

Bayangkan daun gugur di atas tanah biasa.

Mikroorganisma seperti bakteria dan kulat membantu memecahkannya. Dalam keadaan yang mempunyai cukup oksigen, proses pereputan berlaku dengan agak cepat.

Tanah gambut berbeza.

Kawasan ini biasanya sangat basah.

Apabila ruang di dalam tanah dipenuhi air, jumlah oksigen menjadi rendah. Pereputan menjadi jauh lebih perlahan.

Bahan tumbuhan baharu terus jatuh.

Bahan lama pula belum habis mereput.

Sedikit demi sedikit, lapisan organik semakin tebal.

FRIM menyatakan bahawa kawasan tempat tanah organik ini terkumpul secara semula jadi dikenali sebagai tanah gambut, manakala hutan yang tumbuh di atasnya dikenali sebagai hutan paya gambut.

Maka, hutan paya gambut sebenarnya merupakan gabungan dua sistem:

hutan + tanah lembap.

Itulah yang menjadikannya unik.

---

Gambut seperti sebuah stor karbon besar

Tumbuhan menyerap karbon dioksida daripada atmosfera ketika melakukan fotosintesis.

Sebahagian karbon itu digunakan untuk membentuk:

• batang;
• daun;
• akar;
• bahagian tumbuhan lain.

Apabila tumbuhan mati di kawasan gambut yang sentiasa basah, bahan tersebut tidak mereput sepenuhnya.

Sebahagian karbon yang terkandung di dalamnya kekal tersimpan dalam tanah.

Proses itu berlaku berulang-ulang.

Tahun demi tahun.

Abad demi abad.

Sebab itulah lapisan gambut boleh menyimpan jumlah karbon yang sangat besar.

IPCC melaporkan bahawa walaupun tanah gambut hanya meliputi kira-kira 3% kawasan daratan dunia, ia menyimpan kira-kira 600 ± 100 gigatan karbon, atau sekitar satu perempat karbon organik tanah dunia.

Angka itu sangat besar.

Tetapi perkara yang lebih penting ialah memahami prinsipnya:

Tanah gambut yang kekal basah boleh menyimpan karbon untuk tempoh yang sangat lama.

---

Karbon itu berada di mana?

Jika kita melihat sebuah hutan biasa, mudah untuk membayangkan karbon tersimpan dalam pokok.

Batang pokok besar.

Dahan.

Akar.

Namun di hutan paya gambut, sebahagian besar simpanan penting berada di bawah permukaan tanah.

Lapisan gambut itu sendiri kaya dengan bahan organik.

Satu kajian FRIM di Hutan Paya Gambut Mak Jintan di Terengganu, misalnya, mengukur purata karbon tanah sekitar 163.20 tan karbon bagi setiap hektar di tapak kajian tersebut. Kajian itu juga merekodkan 63 spesies pokok dalam kawasan yang diperiksa.

Angka bagi tempat lain boleh berbeza mengikut:

• kedalaman gambut;
• jenis tumbuhan;
• keadaan air;
• sejarah gangguan;
• lokasi.

Sebab itu kita tidak boleh mengambil angka satu kawasan dan menganggap semua tanah gambut mempunyai jumlah karbon yang sama.

---

Apa berlaku apabila gambut dikeringkan?

Untuk memahami kepentingan gambut, kita perlu melihat apa yang berlaku apabila airnya hilang.

Apabila saliran dibina dan paras air turun, ruang yang sebelumnya dipenuhi air mula dimasuki udara.

Kini lebih banyak oksigen tersedia.

Bahan organik yang selama ini terurai dengan sangat perlahan mula terdedah kepada keadaan yang mempercepatkan penguraian.

Karbon yang tersimpan boleh dilepaskan kembali ke atmosfera sebagai gas rumah hijau.

IPCC menyatakan bahawa saliran dan kebakaran tanah gambut merupakan antara faktor penting yang menyebabkan kehilangan karbon daripada ekosistem gambut.

Jadi apabila tanah gambut dikeringkan, kita bukan sekadar kehilangan air.

Kita juga boleh mengubah cara tanah itu menyimpan karbon.

---

Mengapa gambut yang kering mudah terbakar?

Tanah biasa terbakar terutamanya apabila terdapat bahan kering di permukaannya.

Kebakaran gambut boleh menjadi lebih rumit.

Apabila gambut sangat kering, bahan organik di dalam tanah sendiri boleh terbakar.

Api boleh bergerak ke bawah permukaan.

Dari atas, mungkin tidak kelihatan seperti kebakaran besar.

Tetapi di dalam tanah, api boleh terus membara.

Inilah sebabnya kebakaran gambut sukar dipadamkan sepenuhnya.

IPCC menyatakan bahawa saliran, kemarau dan kebakaran berulang menjadi antara ancaman besar kepada tanah gambut Asia Tenggara.

Malaysia sendiri telah menjalankan program pencegahan kebakaran tanah gambut, termasuk pembinaan kemudahan mengekalkan air, pemantauan paras air serta program pemulihan di beberapa negeri. Laporan biodiversiti kebangsaan Malaysia turut mengaitkan pengurusan tanah gambut dengan usaha mengurangkan risiko kebakaran, pelepasan gas rumah hijau dan kejadian jerebu.

---

Air ialah “pelindung” penting tanah gambut

Jika satu perkara perlu diingati tentang tanah gambut, mungkin inilah dia:

Gambut perlu kekal basah.

Air membantu mengekalkan keadaan kurang oksigen yang memperlahankan pereputan.

Air juga membantu mengurangkan kemungkinan gambut menjadi terlalu kering dan mudah terbakar.

Sebab itulah usaha memulihkan tanah gambut sering melibatkan pembasahan semula atau rewetting.

Tujuannya ialah menaikkan atau menstabilkan paras air di kawasan yang telah dikeringkan.

Dalam sesetengah projek, saliran lama disekat atau dikawal supaya air tidak keluar terlalu cepat.

Memulihkan gambut bukan semudah menanam pokok.

Kita perlu memulihkan airnya juga.

---

Tanah gambut juga membantu mengurus air

Tanah gambut sering dibandingkan dengan span.

Perbandingan itu berguna, tetapi jangan bayangkan ia berfungsi sama seperti span dapur secara sempurna.

Maksudnya ialah kawasan gambut mempunyai hubungan yang sangat rapat dengan penyimpanan dan pergerakan air dalam landskap.

IPCC menyatakan tanah gambut menyediakan perkhidmatan ekosistem penting termasuk penyimpanan air.

Apabila sistem gambut berada dalam keadaan baik, air tidak semestinya terus mengalir keluar dengan cepat.

Sistem hidrologi gambut membantu mengekalkan keadaan lembap dan mempengaruhi pergerakan air di kawasan sekeliling.

Sebaliknya, saliran yang berlebihan boleh mengubah keadaan tersebut.

Sebab itu pengurusan air merupakan salah satu perkara paling penting dalam penjagaan hutan paya gambut.

---

Hutan paya gambut ialah habitat

Tanah gambut bukan kawasan kosong yang hanya terdiri daripada tanah hitam dan air.

Hutan paya gambut mempunyai komuniti tumbuhan tersendiri.

FRIM merekodkan pelbagai spesies pokok dalam kajian hutan paya gambut Malaysia, termasuk meranti paya, keranji, bintangor dan nyatoh di Mak Jintan, Terengganu.

Haiwan pula bergantung kepada:

• pokok;
• air;
• makanan;
• tempat berlindung;
• kawasan pembiakan.

Apabila hutan dibuka atau gambut terbakar berulang kali, kita bukan hanya kehilangan tanah.

Kita kehilangan habitat.

IPCC menyatakan bahawa penebangan, saliran dan perubahan guna tanah di hutan paya gambut Asia Tenggara telah menyebabkan kehilangan habitat dan tekanan terhadap biodiversiti.

---

Mengapa pokok sahaja tidak cukup?

Bayangkan sebuah kawasan gambut telah rosak akibat kebakaran.

Kita kemudian menanam seribu pokok baharu.

Adakah masalah sudah selesai?

Belum tentu.

Jika paras air masih terlalu rendah, tanah terus kering.

Pokok muda mungkin sukar hidup.

Gambut masih mudah terbakar.

Karbon di dalam tanah masih boleh terurai.

Sebab itu pemulihan tanah gambut biasanya perlu memikirkan beberapa perkara bersama-sama:

air + tanah + tumbuhan + kebakaran + manusia.

Menanam pokok hanyalah salah satu bahagian.

---

Mengapa kebakaran gambut boleh menghasilkan jerebu yang banyak?

Gambut mengandungi bahan organik yang telah terkumpul dalam jangka masa panjang.

Apabila gambut kering terbakar, api bukan sahaja membakar tumbuhan di permukaan.

Bahan organik di bawah tanah turut boleh terbakar dan menghasilkan asap.

Jika kebakaran meliputi kawasan besar, jumlah asap juga boleh menjadi besar.

Dalam laporan kebangsaan mengenai biodiversiti, Malaysia menyatakan bahawa program pencegahan kebakaran tanah gambut digunakan sebagai salah satu usaha mengurangkan kejadian jerebu dan pelepasan gas rumah hijau.

Ini menunjukkan bahawa kesihatan tanah gambut bukan hanya isu hutan.

Ia juga boleh menjadi isu:

• kualiti udara;
• kesihatan;
• iklim;
• pengurusan bencana.

---

Mengapa kita tidak boleh hanya “menggantikan” gambut yang hilang?

Bayangkan lapisan gambut setebal beberapa meter.

Lapisan itu mungkin terbentuk melalui pengumpulan bahan organik yang sangat perlahan selama tempoh yang panjang.

Jika ia terbakar atau terurai dengan cepat selepas dikeringkan, kita tidak boleh hanya membawa masuk beberapa lori tanah dan menganggap ekosistem sudah kembali seperti asal.

Gambut terbentuk melalui hubungan yang panjang antara:

• air;
• tumbuhan;
• mikroorganisma;
• iklim;
• masa.

Sebab itu perlindungan tanah gambut yang masih baik selalunya jauh lebih mudah daripada cuba membina semula sistem yang sudah rosak teruk.

---

Adakah semua tanah gambut sama?

Tidak.

Tanah gambut boleh berbeza dari segi:

• kedalaman;
• umur;
• jenis tumbuhan;
• kandungan air;
• kandungan karbon;
• keadaan ekologi.

Tanah gambut tropika di Malaysia juga berbeza daripada kawasan gambut di negara sejuk.

Sebab itu apabila membaca angka tentang gambut, kita perlu memeriksa:

Angka itu datang dari mana?

Kawasan mana yang dikaji?

Adakah gambut itu masih semula jadi atau sudah terjejas?

Ini penting supaya kita tidak menggunakan satu angka untuk menggambarkan semua kawasan gambut.

---

Tanah gambut di Malaysia

Malaysia mempunyai kawasan hutan paya gambut yang penting, termasuk di Semenanjung Malaysia, Sabah dan Sarawak.

Di Semenanjung, Pahang merupakan antara negeri yang mempunyai kawasan hutan paya gambut yang luas. Penyelidikan FRIM turut melibatkan kawasan seperti hutan paya gambut di Pahang, Selangor dan Terengganu.

Malaysia juga mempunyai pelan dan program berkaitan pengurusan serta pencegahan kebakaran tanah gambut. Laporan biodiversiti kebangsaan menyebut kerja pemulihan dan pencegahan kebakaran di beberapa negeri termasuk Johor, Kelantan, Negeri Sembilan, Pahang, Sabah, Sarawak, Selangor dan Terengganu.

Ini penting kerana tanah gambut bukan isu satu negeri sahaja.

Ia merupakan sebahagian daripada pengurusan alam sekitar negara.

---

Tiga perkara utama yang perlu dilindungi

Apabila bercakap tentang pemuliharaan tanah gambut, kita boleh mengingat tiga perkara.

1. Air

Tanah gambut perlu mengekalkan keadaan basah yang sesuai.

2. Tumbuhan

Hutan membantu melindungi permukaan, menyediakan habitat dan menjadi sebahagian daripada kitaran karbon.

3. Api

Kebakaran perlu dicegah, terutama apabila gambut menjadi terlalu kering.

Jika ketiga-tiga perkara ini diurus dengan baik, peluang untuk mengekalkan fungsi ekosistem gambut menjadi lebih tinggi.

---

Mengapa tanah hitam ini patut kita pedulikan?

Tanah gambut tidak kelihatan semegah gunung.

Ia tidak mempunyai air biru seperti laut.

Kadangkala ia hanya kelihatan seperti tanah gelap yang basah.

Tetapi di bawah permukaan itu tersimpan bahan tumbuhan daripada masa yang sangat panjang.

Ia menyimpan karbon.

Ia memegang air.

Ia menjadi asas kepada sebuah hutan.

Ia menyediakan habitat.

Dan apabila ia rosak, kesannya boleh muncul sebagai kebakaran, asap, kehilangan habitat dan pelepasan karbon.

Sebab itu kepentingan tanah gambut tidak sepatutnya dinilai berdasarkan rupanya.

Kadangkala bahagian ekosistem yang paling penting ialah bahagian yang paling mudah kita pijak tanpa menyedarinya.