Memahami Pemuliharaan Warisan Bandar

Bayangkan sebuah bandar lama.

Di sebelah jalan terdapat rumah kedai berusia puluhan tahun. Tidak jauh dari situ berdiri sebuah masjid, kuil atau gereja yang telah digunakan oleh beberapa generasi. Lorong sempit masih mengikuti susunan bandar yang dibentuk ketika kereta belum memenuhi jalan raya.

Kemudian bandar itu berkembang.

Penduduk bertambah.

Kenderaan semakin banyak.

Bangunan baharu diperlukan.

Perniagaan berubah.

Tanah menjadi semakin bernilai.

Persoalannya ialah:

Patutkah bandar lama dikekalkan seperti dahulu, atau patutkah semuanya diubah untuk memenuhi keperluan zaman sekarang?

Jawapannya bukan salah satu sahaja.

Pemuliharaan warisan bandar cuba mencari keseimbangan antara menjaga nilai sejarah dengan membenarkan bandar terus hidup dan berubah.

UNESCO menekankan bahawa warisan bandar bukan hanya terdiri daripada beberapa bangunan lama. Ia merupakan hasil lapisan sejarah yang melibatkan persekitaran binaan, jalan, ruang terbuka, alam sekitar, kegiatan ekonomi, amalan sosial serta nilai budaya masyarakat.

Dengan kata lain, memulihara bandar bukan bermaksud menjadikannya sebuah muzium besar.

Apa Maksud Pemuliharaan?

Dalam penggunaan harian, kita mungkin menggunakan perkataan seperti:

jaga, baiki, pulihkan, pelihara.

Dalam bidang warisan, istilah ini mempunyai makna yang lebih khusus.

Jabatan Warisan Negara menerangkan bahawa konservasi atau pemuliharaan boleh merangkumi pemeliharaan, pemugaran, pembaikpulihan, pembinaan semula dan penyesuaian guna, bergantung pada keadaan dan nilai sesuatu tempat. Matlamat utamanya ialah mengekalkan kepentingan kebudayaan bangunan, monumen atau tapak.

Ini bermaksud pemuliharaan tidak mempunyai satu kaedah yang sama untuk semua bangunan.

Sebuah rumah kedai mungkin memerlukan pembaikan.

Sebuah bangunan yang masih kukuh mungkin hanya perlu diselenggara.

Bangunan lain mungkin boleh digunakan semula untuk fungsi baharu tanpa memusnahkan ciri pentingnya.

Pemuliharaan Bukan Bermaksud “Jangan Sentuh”

Bayangkan sebuah bangunan warisan mempunyai bumbung bocor.

Jika kita berkata,

“Jangan ubah apa-apa kerana bangunan itu lama,”

bumbung mungkin terus rosak.

Air masuk.

Kayu reput.

Dinding menjadi lembap.

Akhirnya bahagian yang ingin kita pelihara mungkin hilang.

Sebab itu pemuliharaan memerlukan tindakan.

Jabatan Warisan Negara menyatakan bahawa pemeliharaan boleh termasuk kerja untuk memperlahankan kemerosotan, membaiki struktur supaya selamat serta melakukan penyenggaraan yang tidak memudaratkan rupa dan fabrik sejarah.

Jadi:

tidak melakukan apa-apa juga boleh menjadi satu bentuk kegagalan pemuliharaan.

Tetapi Pemuliharaan Juga Bukan “Buat Semuanya Nampak Baharu”

Bayangkan sebuah pintu kayu lama.

Catnya pudar.

Terdapat kesan penggunaan.

Sesetengah bahagian telah haus kerana disentuh selama beberapa generasi.

Jika pintu itu dibuang dan digantikan dengan pintu moden yang kelihatan hampir sama, kita mungkin mendapat sebuah bangunan yang lebih kemas.

Tetapi adakah kita masih mempunyai pintu bersejarah yang sama?

Tidak.

Bahan asal mempunyai nilai.

Begitu juga teknik pertukangan, kesan penggunaan dan perubahan yang berlaku sepanjang masa.

Sebab itu pemuliharaan perlu membezakan antara:

menjaga sejarah

dengan

menghasilkan sesuatu yang hanya kelihatan lama.

Bandar Warisan Lebih Besar daripada Satu Bangunan

Ini antara konsep terpenting dalam pemuliharaan bandar.

Katakan kita mempunyai sepuluh rumah kedai lama.

Sembilan daripadanya dikekalkan.

Di tengah-tengahnya dibina sebuah menara yang jauh lebih tinggi dan mempunyai bentuk yang langsung tidak berkaitan dengan kawasan sekeliling.

Adakah sembilan bangunan lama tadi masih wujud?

Ya.

Tetapi suasana dan hubungan antara bangunan mungkin sudah berubah.

UNESCO menggunakan pendekatan Historic Urban Landscape atau landskap bandar bersejarah untuk melihat warisan secara lebih luas. Ia merangkumi bukan sahaja bangunan bersejarah, tetapi juga topografi, jalan, infrastruktur, ruang terbuka, taman, penggunaan tanah, pandangan, hubungan visual dan kehidupan sosial serta ekonomi.

Jadi pemuliharaan bandar perlu bertanya:

Bagaimanakah semua bahagian bandar saling berhubung?

Jalan Juga Sebahagian daripada Warisan

Apabila kita memikirkan warisan, perhatian sering diberikan kepada bangunan yang besar.

Tetapi susunan jalan juga boleh mempunyai nilai.

Lorong sempit boleh menunjukkan corak bandar yang terbentuk sebelum kewujudan kereta moden.

Dataran mungkin pernah menjadi tempat perdagangan atau perhimpunan.

Kaki lima menghubungkan deretan rumah kedai.

Jalan menuju pelabuhan mungkin menunjukkan bagaimana perdagangan membentuk bandar.

Di Melaka dan George Town, UNESCO mengiktiraf bukan sekadar monumen tertentu tetapi keseluruhan bandar bersejarah yang berkembang melalui kira-kira lima abad hubungan perdagangan dan pertukaran budaya.

Ini menunjukkan bahawa hubungan antara bangunan dan ruang bandar juga penting.

Warisan Boleh Berbentuk Fizikal dan Tidak Fizikal

Bayangkan sebuah kedai kopi berusia 80 tahun.

Bangunannya masih ada.

Meja lama masih ada.

Papan tanda masih ada.

Tetapi keluarga yang mengusahakannya berpindah.

Resipi asal tidak lagi digunakan.

Bahasa dan perbualan komuniti di kawasan itu hilang.

Adakah warisannya masih sama?

Tidak sepenuhnya.

UNESCO menerangkan Melaka dan George Town sebagai tempat yang mempunyai warisan berbilang budaya yang bersifat ketara dan tidak ketara.

Warisan bandar boleh merangkumi:

• bangunan;
• jalan;
• tempat ibadat;
• pasar;
• makanan;
• pekerjaan tradisional;
• bahasa;
• perayaan;
• amalan komuniti;
• cerita setempat.

Maka menjaga bangunan sahaja belum tentu cukup untuk menjaga jiwa sebuah tempat.

Bandar Tidak Boleh Dibekukan dalam Masa

Bayangkan penduduk sebuah bandar warisan diberitahu:

“Tiada apa-apa boleh berubah lagi kerana kawasan ini bersejarah.”

Mereka mungkin menghadapi masalah.

Sistem elektrik perlu dinaik taraf.

Bangunan perlu mempunyai keselamatan kebakaran yang lebih baik.

Orang kurang upaya memerlukan akses yang sesuai.

Penduduk memerlukan pekerjaan.

Perniagaan perlu menyesuaikan diri.

Bandar ialah tempat manusia hidup.

UNESCO menekankan bahawa pendekatan landskap bandar bersejarah perlu menggabungkan pemuliharaan dengan pembangunan sosial dan ekonomi sambil mengiktiraf bahawa bandar mempunyai sifat yang dinamik.

Cabaran sebenar bukan:

“Bagaimana kita menghentikan perubahan?”

Tetapi:

“Bagaimana kita mengurus perubahan tanpa kehilangan nilai yang menjadikan tempat itu penting?”

Apa Itu Penyesuaian Guna?

Salah satu cara membolehkan bangunan lama terus digunakan ialah penyesuaian guna atau adaptive reuse.

Bayangkan sebuah gudang lama tidak lagi digunakan.

Daripada membiarkannya kosong atau merobohkannya, bangunan itu mungkin ditukar menjadi:

• perpustakaan;
• galeri;
• pejabat;
• pusat komuniti;
• ruang pameran;
• kedai atau restoran.

Jabatan Warisan Negara memasukkan penyesuaian guna sebagai salah satu pendekatan yang boleh digunakan dalam pemuliharaan.

Namun penyesuaian yang baik perlu menjaga ciri penting bangunan.

Jika sebuah gudang “dipelihara” tetapi hampir semua strukturnya dimusnahkan sehingga hanya satu dinding lama tinggal, kita perlu bertanya:

Berapa banyak nilai asal sebenarnya masih kekal?

Mengapa Bangunan yang Digunakan Selalunya Lebih Mudah Dijaga?

Bangunan kosong mudah mengalami masalah.

Kebocoran mungkin tidak disedari.

Serangga boleh menyerang kayu.

Vandalisme boleh berlaku.

Tiada sesiapa membayar kos penyelenggaraan.

Bangunan yang mempunyai fungsi pula biasanya mempunyai sebab ekonomi dan sosial untuk terus dijaga.

Sebab itu mencari kegunaan yang sesuai boleh menjadi salah satu strategi pemuliharaan.

Namun ada risikonya.

Jika kegunaan komersial menjadi terlalu agresif, struktur dan identiti bangunan boleh berubah terlalu banyak.

Sekali lagi kita kembali kepada persoalan keseimbangan.

Siapa Menentukan Apa yang Patut Dipelihara?

Ini bukan soalan yang mudah.

Kerajaan mempunyai peranan melalui undang-undang dan perancangan.

Pakar boleh menilai seni bina dan sejarah.

Pemilik bangunan mempunyai hak dan tanggungjawab.

Penduduk pula mempunyai pengalaman hidup yang mungkin tidak direkodkan dalam dokumen rasmi.

Peniaga bergantung kepada kawasan tersebut untuk mencari pendapatan.

Pelawat mahu menikmati bandar.

Generasi akan datang juga mempunyai kepentingan walaupun mereka belum dapat bersuara.

UNESCO menekankan bahawa pengurusan warisan bandar memerlukan penglibatan pelbagai pihak, termasuk kerajaan, pihak tempatan, masyarakat, sektor swasta dan organisasi lain.

Sebab itu pemuliharaan bandar ialah isu sosial dan pentadbiran, bukan sekadar isu seni bina.

Siapakah Pemilik Cerita Bandar?

Bayangkan sebuah kawasan lama berubah menjadi destinasi pelancongan.

Bangunan dibaiki.

Jalan semakin cantik.

Pelancong datang.

Ekonomi berkembang.

Semua itu boleh membawa manfaat.

Tetapi kemudian sewa meningkat.

Kedai lama tutup.

Penduduk asal berpindah.

Premis digantikan dengan kedai yang semuanya menjual produk untuk pelawat.

Bangunan mungkin masih kelihatan “bersejarah”.

Tetapi sebahagian kehidupan tempatan sudah berubah.

Inilah salah satu persoalan penting dalam pemuliharaan bandar:

Adakah kita memelihara bangunan sahaja, atau juga komuniti yang memberi makna kepadanya?

Pendekatan UNESCO terhadap warisan bandar memasukkan nilai sosial, budaya dan ekonomi sebagai sebahagian daripada perkara yang perlu dipertimbangkan.

Melaka dan George Town: Dua Contoh Penting

Melaka dan George Town dimasukkan dalam Senarai Warisan Dunia UNESCO pada tahun 2008.

UNESCO menyifatkan kedua-duanya sebagai bandar bersejarah Selat Melaka yang berkembang selama kira-kira 500 tahun melalui perdagangan dan pertukaran budaya antara Timur dengan Barat.

Melaka memperlihatkan lapisan sejarah daripada Kesultanan Melayu Melaka serta zaman Portugis dan Belanda.

George Town pula mempunyai banyak bukti pembangunan bandar semasa era British, termasuk bangunan kediaman dan perdagangan.

Namun nilai kedua-dua bandar tidak datang daripada pengaruh Eropah semata-mata.

Keistimewaannya terletak pada pertemuan:

Melayu + Cina + India + Eropah + komuniti lain

yang membentuk seni bina, budaya dan kehidupan bandar yang tersendiri.

Mengapa Ada Zon Penampan?

Tapak warisan sering mempunyai kawasan teras dan zon penampan.

Bayangkan bangunan penting dilindungi dengan baik.

Tetapi di sebelahnya dibina struktur yang terlalu besar sehingga menutup pandangan, mengubah skala kawasan atau memberi kesan kepada persekitarannya.

Walaupun bangunan asal tidak disentuh, nilai kawasan boleh terjejas.

Sebab itu pengurusan warisan juga mengambil kira pembangunan di sekeliling kawasan penting.

UNESCO merekodkan kewujudan kawasan teras dan zon penampan bagi tapak Melaka dan George Town serta pelan pengurusan bagi kedua-dua bandar.

Apakah Maksud Keaslian?

Kita sering mendengar bahawa bangunan warisan mesti “asli”.

Tetapi apakah maksudnya?

Adakah semua paku mesti berasal dari seratus tahun lalu?

Tidak semestinya.

Bangunan lama memang melalui pembaikan.

Yang penting ialah sejauh mana ciri yang memberikan nilai sejarah masih dapat dipercayai dan difahami.

Antaranya:

• reka bentuk;
• bahan;
• mutu kerja;
• teknik;
• susun atur;
• hubungan dengan persekitaran;
• fungsi tertentu.

UNESCO menyatakan bahawa bangunan dan tapak penting di Melaka dan George Town telah dipulihkan dengan perhatian terhadap reka bentuk, bahan, kaedah, teknik dan kemahiran yang sesuai dengan prinsip konservasi.

Mengapa Bahan Asal Penting?

Bayangkan tembok lama menggunakan plaster kapur.

Kemudian seluruh permukaannya diganti dengan bahan moden yang mempunyai sifat sangat berbeza.

Bangunan mungkin kelihatan cantik pada awalnya.

Tetapi bahan baharu boleh bertindak balas secara berbeza terhadap kelembapan dan struktur lama.

Sebab itu pemuliharaan memerlukan pengetahuan mengenai:

• bahan asal;
• teknik pembinaan;
• keadaan bangunan;
• punca kerosakan.

Kerja baik bukan sekadar mencari bahan paling baharu.

Kadang-kadang teknologi lama mempunyai sebab tertentu mengapa ia digunakan pada bangunan tersebut.

Mengapa Kita Tidak Patut Meniru Bangunan Lama Secara Membuta Tuli?

Jika sebuah bandar mempunyai nilai warisan, adakah setiap bangunan baharu mesti kelihatan seperti bangunan berusia 150 tahun?

Tidak semestinya.

Membina struktur baharu yang berpura-pura lama juga boleh menimbulkan kekeliruan.

UNESCO menekankan bahawa pembangunan baharu perlu disepadukan secara harmoni dengan persekitaran bersejarah.

Ini boleh melibatkan pertimbangan seperti:

• ketinggian;
• skala;
• jarak;
• bahan;
• bentuk;
• pandangan penting;
• hubungan dengan jalan.

Bangunan baharu boleh menunjukkan zamannya sendiri tanpa merosakkan nilai kawasan lama.

Pelan Pengurusan Sama Penting dengan Bangunan

Pemuliharaan tidak berjaya hanya kerana satu projek membaiki bangunan selesai.

Selepas lima tahun:

Siapa akan menyelenggaranya?

Jika terdapat pembangunan baharu, siapa menilai kesannya?

Jika berlaku kebakaran, apa rancangan kecemasan?

Jika jumlah pelawat meningkat, bagaimana kesannya dikawal?

UNESCO mempunyai rekod Conservation Management Plan dan Heritage Management Plan bagi bandar bersejarah Melaka dan George Town.

Ini menunjukkan bahawa pemuliharaan sebenarnya proses jangka panjang.

Ia memerlukan:

peraturan + pemantauan + penyelenggaraan + pembiayaan + penglibatan masyarakat.

Pemuliharaan dan Pelancongan

Warisan boleh menarik pelawat.

Pelancongan boleh membawa:

• pendapatan;
• pekerjaan;
• peluang perniagaan;
• dana untuk pemuliharaan;
• perhatian kepada budaya tempatan.

Tetapi terlalu ramai pelawat juga boleh memberi tekanan.

Harga premis boleh meningkat.

Jalan menjadi sesak.

Kegunaan bangunan berubah.

Penduduk mungkin merasakan kawasan mereka bukan lagi tempat untuk hidup tetapi sekadar tempat untuk dikunjungi.

Maka kejayaan pelancongan tidak boleh hanya diukur melalui jumlah pelawat.

Kita juga perlu bertanya:

Adakah kawasan itu masih tempat yang baik untuk didiami oleh komuniti tempatan?

Perubahan Iklim Menambah Cabaran Baharu

Bangunan lama dibina dalam keadaan persekitaran tertentu.

Namun hari ini bandar berhadapan cabaran seperti:

• suhu yang meningkat;
• hujan lebat;
• banjir;
• kenaikan paras laut di kawasan tertentu;
• kelembapan;
• kejadian cuaca melampau.

UNESCO menyatakan bahawa bandar bersejarah menghadapi tekanan pembangunan serta peningkatan risiko bencana berkaitan iklim.

Pemuliharaan masa kini dengan itu perlu melihat ke hadapan.

Kita bukan hanya menjaga bangunan daripada kerosakan hari ini.

Kita juga perlu memikirkan bagaimana bangunan itu dapat bertahan dalam keadaan masa depan.

Teknologi Moden Boleh Membantu

Pemuliharaan hari ini boleh menggunakan pelbagai teknologi.

Contohnya:

• fotografi beresolusi tinggi;
• imbasan tiga dimensi;
• dron;
• sistem maklumat geografi;
• pangkalan data digital;
• sensor suhu dan kelembapan.

Teknologi boleh membantu merekod keadaan bangunan dengan lebih tepat.

Jika sesuatu bahagian rosak akibat bencana, dokumentasi digital boleh menjadi rujukan penting.

Tetapi teknologi tidak menggantikan pengetahuan manusia.

Data masih perlu ditafsir oleh individu yang memahami sejarah, seni bina dan masyarakat.

Mengapa Dokumentasi Perlu Dilakukan Sebelum Perubahan?

Bayangkan sebuah rumah lama akan dibaiki.

Sebelum tukang membuka dinding, mereka mengambil gambar dan membuat ukuran.

Kemudian mereka menemui struktur kayu lama di dalamnya.

Jika tiada rekod dibuat dan struktur itu terus dibuang, maklumat mungkin hilang selama-lamanya.

Sebab itu dokumentasi perlu berlaku:

sebelum → semasa → selepas kerja pemuliharaan.

Ia membolehkan generasi kemudian mengetahui apa yang asal, apa yang ditemui dan apa yang telah diubah.

Adakah Semua Bangunan Lama Patut Disimpan?

Ini soalan yang sukar.

Bandar mempunyai ruang dan sumber yang terhad.

Tidak semua benda boleh dipelihara dengan kaedah yang sama.

Sebab itu penilaian kepentingan diperlukan.

Antara soalan yang boleh ditanya:

• Adakah bangunan berkaitan dengan peristiwa penting?
• Adakah seni binanya jarang ditemui?
• Adakah ia mewakili kehidupan masyarakat tertentu?
• Adakah ia mempunyai nilai kepada komuniti?
• Adakah ia sebahagian daripada kumpulan bangunan yang penting?
• Apakah keadaannya?

Jabatan Warisan Negara menyatakan bahawa bangunan, monumen dan tapak boleh mempunyai kepentingan sebagai bukti sejarah, pendidikan, identiti dan rujukan kepada generasi masa hadapan.

Pemuliharaan memerlukan pilihan berdasarkan bukti, bukan nostalgia semata-mata.

Bagaimana Jika Masyarakat Tidak Bersetuju?

Sebuah pembangunan baharu dicadangkan.

Pemilik menyokongnya kerana menjanjikan keuntungan.

Sebahagian penduduk mahu bangunan lama dikekalkan.

Peniaga mahu lebih banyak tempat letak kereta.

Pakar warisan bimbang tentang ketinggian bangunan.

Siapa yang betul?

Kadangkala tiada jawapan yang mudah.

Pemuliharaan bandar melibatkan pertukaran kepentingan.

Sebab itu perancangan awam, peraturan, kajian impak dan rundingan dengan pihak berkepentingan penting.

Keputusan yang baik perlu memahami bahawa bandar mempunyai:

nilai sejarah + keperluan ekonomi + keperluan penduduk + keperluan masa depan.

Pemuliharaan Bukan Anti-Pembangunan

Ini salah faham yang sering berlaku.

Pemuliharaan tidak bermaksud menolak semua bangunan baharu.

Pembangunan pula tidak semestinya bermaksud merobohkan semua yang lama.

UNESCO melihat pemuliharaan bandar sebagai sebahagian daripada pembangunan mampan — iaitu mencari hubungan seimbang antara warisan masa lalu dengan keperluan masyarakat sekarang dan akan datang.

Bandar yang baik boleh mempunyai:

bangunan lama,

bangunan baharu,

pengangkutan moden,

ruang awam,

perniagaan,

kediaman,

dan kehidupan budaya.

Persoalannya ialah bagaimana semuanya disusun supaya identiti bandar tidak hilang.

Bayangkan Dua Bandar

Bandar A

Semua bangunan lama dirobohkan.

Jalan lama diubah.

Kedai tradisional hilang.

Bangunan baharu mempunyai rupa hampir sama seperti bandar lain.

Bandar menjadi moden.

Tetapi sebahagian identitinya hilang.

Bandar B

Semua perubahan dihalang.

Bangunan tidak boleh diubah walaupun tidak selamat.

Perniagaan sukar berkembang.

Penduduk muda berpindah.

Bangunan akhirnya kosong.

Bandar kelihatan lama.

Tetapi kehidupan semakin hilang.

Kedua-duanya menunjukkan masalah.

Pemuliharaan yang baik cuba mencari Bandar C:

bandar yang menghargai sejarah tetapi masih boleh digunakan, didiami dan disesuaikan dengan kehidupan moden.

Siapa yang Menjadikan Bandar Itu Hidup?

Bata tidak berniaga.

Tingkap tidak mengadakan perayaan.

Jalan tidak memasak makanan.

Manusia melakukan semua itu.

Sebab itu pemuliharaan warisan bandar tidak lengkap tanpa masyarakat.

Sebuah kawasan mungkin mempunyai seni bina yang indah.

Tetapi cerita sebenar datang daripada orang yang:

tinggal,

bekerja,

beribadat,

memasak,

berniaga,

berkomunikasi,

dan mewariskan pengetahuan di situ.

Itulah sebabnya istilah warisan hidup sangat penting.

Bandar warisan bukan hanya sesuatu untuk dilihat.

Ia ialah sesuatu yang masih dihidupkan.

Masa Lalu dan Masa Hadapan Berkongsi Ruang yang Sama

Warisan bandar akhirnya bukan sekadar persoalan tentang bangunan lama.

Ia ialah persoalan tentang pilihan.

Apakah yang patut kita simpan?

Apakah yang boleh berubah?

Siapa yang harus terlibat dalam keputusan?

Bagaimanakah kita membenarkan pembangunan tanpa memadam identiti?

Bagaimanakah penduduk tempatan terus mendapat tempat dalam bandar yang semakin popular?

Tidak ada satu jawapan yang sesuai untuk semua bandar.

Tetapi ada satu prinsip penting:

Bandar tidak perlu memilih antara mempunyai sejarah atau mempunyai masa depan.

Dengan pengurusan yang teliti, kedua-duanya boleh wujud bersama.

Itulah tujuan sebenar pemuliharaan warisan bandar.

Aktiviti Selepas Membaca

Rancang Sebuah Bandar Warisan

Bayangkan kamu menjadi ahli jawatankuasa perancangan sebuah bandar lama.

Terdapat:

• 20 rumah kedai warisan;
• sebuah pasar lama;
• sebuah dataran;
• kawasan kediaman;
• sebuah projek hotel baharu;
• masalah kesesakan;
• penduduk yang masih tinggal di kawasan tersebut.

Cadangkan lima tindakan untuk memastikan bandar terus berkembang tanpa kehilangan identitinya.

Bagi setiap cadangan, nyatakan:

Apa yang mahu dilindungi?
Apakah perubahan yang dibenarkan?
Siapa yang perlu terlibat?

Kemudian jawab:

“Pada pendapat saya, bandar warisan yang baik ialah bandar yang __________.”