Bolehkah Statistik dalam Berita Mengelirukan Kita?

Bayangkan anda membaca dua tajuk berita:

Kes meningkat 100%!

dan

Jumlah kes bertambah daripada 1 kepada 2.

Kedua-dua ayat boleh merujuk kepada data yang sama.

Dari sudut matematik, perubahan daripada 1 kepada 2 memang peningkatan sebanyak 100 peratus.

Namun tajuk pertama mungkin membuatkan kita membayangkan peningkatan yang sangat besar. Tajuk kedua memberikan gambaran yang lebih lengkap kerana kita tahu jumlah sebenar yang sedang dibandingkan.

Inilah satu perkara penting tentang statistik:

Nombor boleh betul, tetapi cara nombor itu dipersembahkan masih boleh memberikan gambaran yang mengelirukan.

Office for Statistics Regulation di United Kingdom memberi amaran bahawa statistik boleh mengelirukan apabila angka dipilih secara selektif, konteks penting tidak diberikan, graf digunakan dengan cara yang tidak sesuai atau hubungan sebab-akibat digambarkan lebih kuat daripada bukti sebenar.

Jadi, apabila kita melihat satu angka dalam berita, soalan terbaik bukan hanya:

“Adakah nombor ini betul?”

Kita juga perlu bertanya:

“Apakah yang nombor ini sebenarnya mewakili?”

---

Peratusan boleh kelihatan besar apabila angka asal kecil

Peratusan sangat berguna.

Ia membantu kita membandingkan perubahan antara jumlah yang berbeza.

Tetapi peratusan tanpa angka asal boleh mengelirukan.

Bayangkan dua sekolah.

Sekolah A

Bilangan murid menyertai satu pertandingan meningkat:

1 orang → 2 orang

Peningkatan:

100%

Sekolah B

Bilangan murid meningkat:

100 orang → 150 orang

Peningkatan:

50%

Jika kita hanya melihat peratusan, Sekolah A nampak mempunyai peningkatan lebih besar.

Memang benar dari segi peratus.

Tetapi dari segi jumlah sebenar, Sekolah B mendapat 50 penyertaan tambahan, manakala Sekolah A hanya bertambah seorang.

Membandingkan peratusan daripada asas yang sangat berbeza boleh menghasilkan gambaran yang mengelirukan. Sebagai contoh, perubahan daripada 1 kepada 2 bersamaan 100%, sedangkan perubahan daripada 5 juta kepada 6 juta hanya 20%.

Sebab itu setiap kali membaca:

“meningkat 80%”

cuba cari satu lagi maklumat:

80% daripada berapa?

---

Jumlah sebenar juga boleh mengelirukan jika kita tidak tahu saiz kumpulan

Masalah ini juga boleh berlaku dalam arah yang bertentangan.

Katakan dua bandar mencatat jumlah tertentu:

• Bandar A: 500 kejadian
• Bandar B: 200 kejadian

Nampaknya Bandar A jauh lebih tinggi.

Tetapi bagaimana jika Bandar A mempunyai 5 juta penduduk, manakala Bandar B hanya mempunyai 100,000 penduduk?

Sekarang perbandingan menjadi lebih rumit.

Untuk membandingkan dua kumpulan dengan saiz berbeza, kita mungkin perlu melihat kadar, bukan jumlah mutlak sahaja.

Sebab itu dalam statistik kita sering melihat ukuran seperti:

• bagi setiap 1,000 penduduk;
• bagi setiap 100,000 penduduk;
• peratus daripada jumlah keseluruhan.

Statistics Canada menerangkan bahawa kadar, nisbah dan perkadaran digunakan untuk membandingkan satu nilai dengan jumlah atau populasi yang berkaitan.

Jumlah besar tidak semestinya bermaksud kadar tinggi.

Dan kadar tinggi tidak semestinya bermaksud jumlah keseluruhan besar.

Kita perlu tahu apa sebenarnya yang ingin dibandingkan.

---

“Purata” yang mana satu?

Perkataan purata sering digunakan dalam berita.

Tetapi ada lebih daripada satu cara untuk menggambarkan nilai “tengah”.

Bayangkan lima orang mempunyai jumlah wang seperti berikut:

RM10
RM10
RM10
RM10
RM960

Jumlah semuanya ialah RM1,000.

Jika kita bahagikan dengan lima orang, purata aritmetik atau min ialah:

RM200

Tetapi adakah RM200 benar-benar menggambarkan keadaan kebanyakan orang dalam kumpulan itu?

Tidak.

Empat daripada lima orang hanya mempunyai RM10.

Dalam keadaan seperti ini, nilai yang sangat besar pada seorang individu menarik purata ke atas.

Ukuran lain seperti median — nilai di tengah selepas data disusun — mungkin memberikan gambaran yang berbeza.

Untuk contoh tadi, mediannya ialah:

RM10

Kedua-dua nombor boleh betul.

Tetapi maksudnya berbeza.

Jadi jika berita menyebut:

“Pendapatan purata ialah RM…”

soalan seterusnya patut menjadi:

“Purata yang dimaksudkan itu min atau median?”

Dan:

“Bagaimanakah taburan datanya?”

---

Graf boleh membuat perubahan kecil kelihatan besar

Graf ialah salah satu cara terbaik untuk memahami data.

Tetapi reka bentuk graf boleh mengubah cara mata kita melihat sesuatu perubahan.

Bayangkan satu graf menunjukkan nilai:

98
99
100
101

Jika paksi menegak bermula pada 0, perbezaan antara nilai tersebut kelihatan kecil.

Tetapi jika paksi bermula pada 97.5, garis pada graf mungkin kelihatan seperti melonjak dengan sangat mendadak.

Datanya sama.

Yang berubah ialah cara ia dipersembahkan.

Office for Statistics Regulation menyenaraikan pemilihan paksi graf yang tidak sesuai sebagai salah satu faktor yang boleh menyebabkan statistik memberi gambaran mengelirukan.

Statistics Canada pula mengingatkan bahawa visualisasi tertentu boleh memesongkan persepsi. Sebagai contoh, carta pai tiga dimensi boleh membuat sesetengah bahagian kelihatan lebih besar daripada perkadaran sebenar.

Apabila melihat graf, jangan terus membaca bentuk garis atau warna sahaja.

Periksa:

• paksi bermula di mana;
• unit yang digunakan;
• tempoh masa;
• sama ada skala berubah;
• kategori yang dibandingkan.

Kadangkala bahagian paling penting pada graf bukan garisnya.

Ia ialah angka kecil di tepi paksi.

---

Memilih tempoh masa tertentu boleh mengubah cerita

Bayangkan nilai sesuatu ukuran bergerak begini:

2020: 100
2021: 120
2022: 150
2023: 130
2024: 105

Jika seseorang hanya membandingkan 2020 dengan 2022, dia boleh berkata:

“Nilai meningkat 50%.”

Betul.

Tetapi jika seseorang membandingkan 2022 dengan 2024, dia boleh berkata:

“Nilai menurun 30%.”

Itu juga betul.

Kedua-duanya memilih bahagian berbeza daripada siri data yang sama.

Jika pembaca tidak diberi keseluruhan tempoh, dia mungkin mendapat gambaran yang tidak lengkap.

Office for Statistics Regulation menyebut pemilihan titik tertentu dalam siri masa untuk menyokong sesuatu dakwaan sebagai salah satu risiko penggunaan statistik yang mengelirukan.

Jadi apabila membaca:

“tertinggi sejak…”

atau

“menurun sejak…”

lihat tarikh permulaan dan akhir yang digunakan.

Kadangkala pilihan tahun itu sangat penting.

---

Saiz sampel juga perlu diperiksa

Katakan satu tajuk berbunyi:

80% remaja menyukai aplikasi baharu ini.

Nampak meyakinkan.

Tetapi bagaimana kajian itu dilakukan?

Jika hanya lima remaja ditanya dan empat menjawab “ya”, hasilnya memang 80%.

Namun adakah lima orang cukup untuk mewakili berjuta-juta remaja?

Belum tentu.

Kita perlu tahu:

• berapa ramai yang ditanya;
• bagaimana mereka dipilih;
• siapakah kumpulan sasaran;
• apakah soalan yang digunakan.

Statistics Canada mencadangkan pembaca data meneliti sumber, kaedah pengumpulan, populasi yang dikaji, kemas kini data serta batas kajian sebelum membuat kesimpulan.

Satu angka tanpa kaedah pengumpulan data hanya memberi sebahagian cerita.

---

Cara soalan ditanya boleh mempengaruhi jawapan

Bayangkan dua soalan:

“Adakah anda menyokong penambahbaikan taman awam?”

dan

“Adakah anda menyokong penggunaan lebih banyak wang untuk mengubah taman yang masih boleh digunakan?”

Kedua-duanya mungkin merujuk kepada cadangan yang sama.

Tetapi pilihan perkataan boleh mempengaruhi bagaimana seseorang memahami soalan tersebut.

Inilah sebabnya keputusan tinjauan tidak seharusnya dibaca hanya melalui angka akhirnya.

Kita perlu mengetahui:

• soalan sebenar;
• pilihan jawapan;
• siapa yang ditanya;
• bila tinjauan dilakukan.

Office for Statistics Regulation menunjukkan bahawa hasil tinjauan boleh berubah dengan ketara bergantung kepada cara sesuatu soalan dan pilihan jawapan dirumuskan.

Jadi jika satu laporan menyebut:

“70% responden bersetuju”

cuba cari:

bersetuju dengan soalan apa?

---

Hubungan tidak semestinya bermaksud sebab

Ini antara kesilapan yang paling mudah berlaku.

Bayangkan data menunjukkan bahawa pada hari yang panas:

• jualan ais krim meningkat;
• jumlah orang berenang juga meningkat.

Adakah ini bermaksud makan ais krim menyebabkan orang mahu berenang?

Tidak.

Kedua-duanya mungkin meningkat kerana faktor ketiga:

cuaca panas.

Apabila dua perkara berubah bersama, kita mengatakan terdapat hubungan atau korelasi.

Tetapi korelasi sahaja tidak membuktikan bahawa satu perkara menyebabkan perkara yang lain.

Office for Statistics Regulation turut menyenaraikan dakwaan sebab-akibat yang lebih kuat daripada bukti sebagai satu cara statistik boleh disalahertikan.

Jadi berhati-hati dengan tajuk seperti:

“Kajian membuktikan X menyebabkan Y”

sedangkan kajian sebenarnya hanya menunjukkan bahawa X dan Y berlaku bersama.

---

Definisi boleh mengubah angka

Bayangkan anda membaca:

“Jumlah pengguna aktif meningkat.”

Apakah maksud aktif?

Seseorang yang membuka aplikasi sekali dalam sebulan?

Sekali sehari?

Menggunakan aplikasi sekurang-kurangnya satu jam?

Jika definisi berubah, jumlah juga boleh berubah.

Perkara sama berlaku pada banyak statistik.

Sebelum membandingkan dua angka, kita perlu memastikan kedua-duanya menggunakan definisi yang sama.

Office for Statistics Regulation menekankan bahawa definisi, kaedah pengumpulan dan batas data perlu diterangkan supaya statistik dapat ditafsir dengan betul.

Dua angka yang kelihatan sama belum tentu benar-benar mengukur perkara yang sama.

---

Adakah statistik yang mengelirukan semestinya palsu?

Tidak.

Ini perkara yang sangat penting.

Statistik boleh:

• tepat dari segi matematik;
• berasal daripada data sebenar;
• dikira dengan betul;

tetapi masih memberi gambaran yang tidak lengkap jika konteks penting ditinggalkan.

Contohnya:

“Kes meningkat 100%.”

Jika perubahan sebenarnya hanya daripada 1 kepada 2, kenyataan itu tetap tepat.

Yang menjadi masalah ialah pembaca mungkin membayangkan sesuatu jauh lebih besar kerana angka asal tidak diberikan.

Office for Statistics Regulation mentakrifkan penggunaan statistik yang mengelirukan sebagai keadaan apabila cara statistik digunakan menyebabkan orang munasabah mempercayai sesuatu yang tidak disokong oleh keseluruhan bukti.

Jadi, persoalannya bukan sekadar:

“Adakah angka itu benar?”

Tetapi:

“Adakah cara angka itu digunakan memberikan gambaran yang adil?”

---

Lima perkara yang patut diperiksa

Apabila melihat statistik dalam berita, gunakan lima soalan ini.

1. Apakah sumber asalnya?

Cari laporan asal jika boleh.

Jangan bergantung hanya pada tangkapan skrin atau tajuk.

2. Apakah nombor asasnya?

Jika diberi peratusan, cari jumlah sebenar.

3. Siapa yang dikaji?

Periksa saiz sampel dan kumpulan yang diwakili.

4. Apakah tempoh masa?

Lihat sama ada tahun tertentu dipilih secara selektif.

5. Apakah konteks yang hilang?

Cari definisi, kaedah, batas dan ketidakpastian.

Lima soalan ini tidak memerlukan kita menjadi ahli statistik.

Ia hanya memerlukan kita berhenti beberapa minit sebelum menerima sesuatu angka sebagai keseluruhan cerita.

---

Nombor tidak bercakap sendirian

Statistik sangat berguna.

Tanpanya, kita sukar memahami perubahan harga, kesihatan masyarakat, prestasi pendidikan, ekonomi, cuaca atau ribuan perkara lain.

Masalahnya bukan statistik.

Masalah timbul apabila kita menganggap satu nombor sudah cukup untuk menerangkan segala-galanya.

Sebenarnya, setiap angka datang bersama cerita:

Siapa yang dikira?

Apa yang diukur?

Bila?

Bagaimana?

Dibandingkan dengan apa?

Apabila soalan-soalan itu dijawab, statistik menjadi lebih bermakna.

Jadi lain kali anda melihat tajuk seperti:

“Naik 300%!”

jangan terus terkejut.

Cari angka asal.

Periksa graf.

Lihat sumber.

Dan tanya satu soalan terakhir:

Adakah nombor ini benar-benar mengatakan apa yang tajuk itu mahu saya percaya?