Deepfake: Bagaimana Video Palsu Kelihatan Benar?

Bayangkan kamu menerima sebuah video dalam kumpulan WhatsApp kelas.

Video itu menunjukkan seseorang yang kelihatan seperti guru besar sekolah sedang berkata bahawa semua murid mendapat cuti tambahan pada keesokan hari.

Wajahnya kelihatan biasa. Suaranya juga kedengaran hampir sama.

Namun, apabila kamu menyemak pengumuman rasmi sekolah, tiada maklumat tentang cuti tersebut.

Bagaimanakah sebuah video boleh kelihatan meyakinkan sedangkan perkara yang ditunjukkan mungkin tidak pernah berlaku?

Inilah salah satu persoalan penting dalam dunia deepfake.

Apakah Itu Deepfake?

Deepfake ialah istilah bagi kandungan digital yang menggunakan teknologi kecerdasan buatan (AI) untuk menghasilkan atau mengubah wajah, suara dan pergerakan seseorang sehingga kelihatan seperti rakaman sebenar.

Contohnya, sebuah video boleh memaparkan seseorang seolah-olah sedang menyebut perkataan yang tidak pernah disebutnya.

Teknologi lain boleh menghasilkan suara tiruan yang kedengaran menyerupai suara individu tertentu.

Deepfake bukan terhad kepada video. Imej dan audio juga boleh dimanipulasi menggunakan teknologi yang berkaitan.

Namun, bukan semua kandungan yang dijana AI bertujuan menipu. Tujuan penghasilan dan cara sesuatu kandungan dipersembahkan sangat penting.

Bagaimana AI Belajar Mengenali Wajah?

Kita mengenali wajah seseorang melalui ciri seperti bentuk mata, hidung, mulut dan pergerakan ekspresi.

Model AI juga boleh dilatih untuk mengenali corak visual dalam gambar atau rakaman.

Melalui pembelajaran mesin, model mempelajari hubungan antara ciri wajah, sudut kepala, pencahayaan dan perubahan ekspresi.

Sesetengah teknologi kemudian menggunakan corak yang dipelajari untuk menghasilkan imej wajah baharu atau mengubah bahagian wajah dalam video.

Hasilnya boleh kelihatan seolah-olah wajah itu benar-benar dirakam oleh kamera.

Namun, wajah yang kelihatan meyakinkan tidak membuktikan bahawa kejadian dalam video benar-benar berlaku.

Mengapa Mulut dalam Video Boleh Kelihatan Sedang Bercakap?

Apabila seseorang bercakap, bentuk mulutnya berubah mengikut bunyi dan perkataan yang disebut.

Sesetengah sistem AI dapat menghasilkan pergerakan bibir berdasarkan rakaman suara.

Teknologi ini berkaitan dengan penyegerakan bibir atau lip-sync.

Contohnya, jika audio baharu digunakan dalam sebuah video, pergerakan mulut watak boleh diubah supaya kelihatan sepadan dengan audio tersebut.

Apabila wajah, ekspresi dan pergerakan bibir kelihatan selaras, penonton mungkin menyangka rakaman itu asli.

Walau bagaimanapun, penyegerakan yang baik bukan bukti bahawa seseorang benar-benar mengucapkan perkataan tersebut.

Bagaimana Suara Boleh Ditiru?

Setiap manusia mempunyai ciri suara yang tersendiri.

Antaranya ialah nada, kelajuan bercakap, sebutan dan intonasi.

Teknologi sintesis suara boleh menghasilkan pertuturan buatan yang kedengaran semula jadi.

Sesetengah sistem pula boleh meniru ciri suara seseorang.

Teknik ini sering dikenali sebagai pengklonan suara atau voice cloning.

Jika audio tiruan digabungkan dengan video yang telah dimanipulasi, hasilnya mungkin lebih sukar dibezakan daripada rakaman sebenar.

Inilah sebabnya suara yang kedengaran seperti seseorang tidak mencukupi untuk membuktikan identitinya.

Adakah Semua Video yang Disunting Ialah Deepfake?

Tidak.

Video biasa juga boleh dipotong, dipendekkan, ditambah muzik atau diperbetulkan warnanya.

Suntingan seperti itu tidak semestinya melibatkan AI atau mengubah apa yang sebenarnya berlaku.

Sebaliknya, deepfake menggunakan teknik AI untuk menghasilkan atau mengubah kandungan, contohnya meniru wajah atau pertuturan.

Terdapat juga video yang mengelirukan walaupun tidak menggunakan AI.

Sebagai contoh, rakaman lama mungkin disiarkan semula dengan kapsyen yang mendakwa kejadian itu baru berlaku.

Rakaman tersebut mungkin asli, tetapi maklumat tentang masa dan tempatnya salah.

Oleh itu, kita perlu menyemak ketulenan rakaman dan ketepatan konteksnya.

Bolehkah Deepfake Digunakan untuk Perkara Baik?

Ya, teknologi media sintetik mempunyai beberapa kegunaan yang bermanfaat.

Dalam penerbitan filem, teknik berkaitan boleh membantu menghasilkan kesan visual.

Dalam pendidikan, watak digital rekaan boleh digunakan untuk menerangkan sesuatu konsep.

Teknologi suara juga boleh membantu membangunkan alat komunikasi dan aksesibiliti.

Namun, penghasilan kandungan yang menyerupai individu sebenar perlu menghormati persetujuan, hak dan maruah orang tersebut.

Kandungan yang dijana atau dimanipulasi menggunakan AI juga sepatutnya dilabel dengan jelas apabila pelabelan itu penting untuk mengelakkan kekeliruan.

Perkara yang paling penting ialah teknologi tidak digunakan untuk menyamar atau memperdaya orang lain.

Apakah Bahaya Deepfake?

Deepfake boleh digunakan untuk menyebarkan dakwaan palsu tentang seseorang.

Contohnya, video yang dimanipulasi mungkin menunjukkan seseorang seolah-olah membuat kenyataan yang tidak pernah dibuatnya.

Penjenayah juga boleh menggunakan suara atau wajah tiruan untuk menyamar sebagai ahli keluarga, majikan atau wakil organisasi.

Mangsa mungkin diminta menghantar wang, memberikan kod keselamatan atau mendedahkan maklumat peribadi.

Di Malaysia, pihak berkuasa pernah memberikan amaran tentang penipuan yang menggunakan video dan suara tiruan.

Bagi remaja, deepfake juga boleh digunakan untuk memalukan atau membuli seseorang dengan mengubah gambar atau video tanpa izin.

Perbuatan ini boleh menjejaskan reputasi, keselamatan dan kesejahteraan mangsa.

Adakah Deepfake Mudah Dikesan dengan Mata?

Sesetengah video yang dimanipulasi mempunyai kelemahan visual.

Contohnya, pergerakan bibir mungkin tidak sepadan dengan suara.

Cahaya atau bayang-bayang pada wajah juga mungkin kelihatan tidak konsisten.

Namun, tanda seperti ini bukan bukti muktamad bahawa sesuatu video ialah deepfake.

Video sebenar yang dirakam menggunakan kamera berkualiti rendah atau disunting dengan cara biasa juga boleh mempunyai gangguan visual.

Pada masa yang sama, deepfake berkualiti tinggi mungkin tidak menunjukkan kelemahan yang mudah dilihat.

Oleh itu, jangan membuat keputusan hanya berdasarkan cara seseorang berkelip atau bentuk wajah dalam video.

Lima Langkah Menyemak Video yang Meragukan

Langkah pertama ialah berhenti sebelum berkongsi.

Jika video menimbulkan rasa takut, marah atau teruja secara melampau, jangan terus menyebarkannya.

Langkah kedua ialah semak siapa yang menerbitkan video.

Adakah ia datang daripada sumber rasmi atau hanya akaun yang tidak dikenali?

Langkah ketiga ialah cari sumber asal.

Semak sama ada video penuh, tarikh dan tempat kejadian dapat dikenal pasti.

Langkah keempat ialah bandingkan dengan bukti lain.

Lihat sama ada organisasi yang terlibat telah mengeluarkan kenyataan atau terdapat laporan yang boleh dipercayai.

Langkah kelima ialah dapatkan bantuan apabila perlu.

Jika video melibatkan sekolah, rakan atau keluarga, rujuk guru, ibu bapa atau pihak yang bertanggungjawab.

Di Malaysia, portal Sebenarnya.my juga boleh digunakan untuk menyemak beberapa dakwaan yang telah disiasat berdasarkan sumber rasmi.

Apakah Itu Bukti Asal Usul Digital?

Sesetengah fail media mempunyai maklumat tentang bagaimana fail itu dihasilkan atau disunting.

Maklumat ini dikenali sebagai provenans digital.

Salah satu teknologi yang berkaitan ialah Content Credentials, yang berasaskan piawaian C2PA.

Maklumat tersebut mungkin menunjukkan aplikasi atau sistem yang digunakan untuk menghasilkan dan mengubah fail.

Namun, maklumat asal usul digital tidak semestinya membuktikan bahawa semua dakwaan dalam video adalah benar.

Ketiadaan maklumat tersebut juga tidak bermaksud sesuatu video pasti palsu.

Oleh itu, maklumat teknikal perlu digunakan bersama-sama semakan sumber dan konteks.

Apa yang Perlu Dilakukan Jika Rakan Menjadi Mangsa?

Bayangkan gambar seorang rakan telah diubah sehingga kelihatan memalukan atau memperdaya orang lain.

Jangan menyebarkan gambar atau video tersebut, walaupun sekadar bergurau.

Jangan menuduh seseorang tanpa bukti.

Beritahu guru, ibu bapa atau orang dewasa yang dipercayai supaya tindakan yang sesuai dapat diambil.

Kandungan yang menyamar sebagai seseorang atau melanggar privasi juga boleh dilaporkan kepada platform tempat kandungan itu disiarkan.

Jika video mengandungi permintaan wang atau maklumat keselamatan, jangan mengikut arahan tersebut sebelum identiti dan dakwaannya disahkan melalui saluran berasingan.

Bijak Menilai Apa yang Kita Lihat

Kini kamu telah mengetahui mengapa video deepfake boleh kelihatan seperti rakaman sebenar.

AI mampu mempelajari corak wajah, menghasilkan pergerakan bibir dan mensintesis suara yang meyakinkan.

Namun, teknologi tersebut tidak menjadikan setiap video yang terhasil sebagai bukti kejadian sebenar.

Kita perlu membezakan kandungan kreatif yang dilabel dengan jelas daripada kandungan yang digunakan untuk menipu.

Sebelum mempercayai atau berkongsi video yang meragukan, semak sumber, cari konteks dan bandingkan dengan maklumat yang boleh dipercayai.

Dalam dunia digital, melihat sesuatu dengan mata sendiri tidak semestinya bermaksud kita sudah mengetahui keseluruhan kebenarannya.

Bagaimana Deepfake Boleh Kelihatan Meyakinkan?

1. Model AI mempelajari corak wajah — Ciri muka, ekspresi dan pergerakan dianalisis.
2. Audio boleh dijana atau diubah — Teknologi sintesis suara menghasilkan pertuturan buatan.
3. Gambar bergerak boleh diselaraskan — Wajah, ekspresi dan bibir kelihatan sepadan dengan audio.
4. Penonton perlu menyemak kesahihan — Video yang nampak nyata masih memerlukan pengesahan sumber dan konteks.

Rajah konsep menerangkan keupayaan media sintetik secara umum, bukan urutan wajib atau panduan menghasilkan deepfake.

Fakta Menarik

• Mata manusia tidak dapat mengesan semuanya — MIT Media Lab menjelaskan bahawa tiada satu petunjuk visual yang boleh digunakan untuk mengenal pasti setiap deepfake.
• Maklumat asal fail bukan bukti kebenaran dakwaan — Content Credentials boleh memberikan maklumat tentang sejarah fail, tetapi tidak menentukan sama ada cerita yang disampaikan itu benar.
• Penipuan deepfake juga berlaku di Malaysia — PDRM telah mengingatkan orang ramai tentang penyamaran suara dan wajah untuk mendapatkan wang atau maklumat daripada mangsa.

Nilai Murni

Amanah, menghormati privasi, berfikiran kritis, bertanggungjawab, berhemah ketika berkongsi maklumat dan prihatin terhadap orang lain.

Infografik: Deepfake: Bagaimana Video Palsu Kelihatan Benar?

Aktiviti Pengayaan — Detektif Video Digital

Tujuan: Melatih murid membezakan kandungan AI yang dilabel dengan jelas, video luar konteks dan maklumat yang belum disahkan.

Bahan: Kertas A4, pensel dan kad situasi rekaan. Tiada rakaman sebenar atau aplikasi deepfake diperlukan.

Kad Situasi: Pengumuman Cuti Sekolah

Satu video daripada akaun tidak dikenali mendakwa sekolah akan bercuti esok. Tiada pengumuman pada saluran rasmi sekolah.

Situasi rekaan untuk pembelajaran. Bukan laporan kejadian sebenar.

Apakah penilaian yang paling tepat? Catat pilihan dan alasan kamu pada kertas:

• Dakwaan belum disahkan — perlu semak sumber rasmi.
• Kandungan AI dilabel dengan jelas sebagai rekaan.
• Rakaman sebenar digunakan dengan konteks masa yang salah.

Apakah langkah yang akan kamu ambil sebelum berkongsi kandungan ini?

Amalan Semak Sebelum Kongsi

Gunakan senarai ini untuk menyemak tindakan kamu:

• Saya sudah menyemak siapa yang menerbitkan video.
• Saya sudah mencari sumber asal dan konteksnya.
• Saya sudah membandingkan dakwaan dengan bukti yang boleh dipercayai.
• Saya tidak akan menyebarkan kandungan yang masih meragukan.

Keselamatan digital: Gunakan kad rekaan sahaja. Jangan menghasilkan video tiruan menggunakan wajah atau suara rakan tanpa persetujuan. Jangan memuat naik gambar peribadi murid ke alat pengesan deepfake yang tidak diketahui dasar privasinya. Jika menerima kandungan yang memalukan atau mengancam seseorang, jangan sebarkannya dan dapatkan bantuan guru atau penjaga.

Cabaran tambahan: Hasilkan poster kecil bertajuk Nampak Benar Belum Tentu Benar dengan tiga pesanan: semak sumber, semak konteks dan jangan kongsi dakwaan yang belum disahkan.