Bagaimana Terumbu Karang Menjadi Rumah Haiwan?

Bayangkan kamu menyelam di laut yang jernih.

Di bawah permukaan air terdapat struktur yang kelihatan seperti taman batu berwarna-warni.

Ada yang bercabang seperti pokok kecil.

Ada yang berbentuk bulat.

Ada yang kelihatan seperti kipas.

Di celah-celahnya berenang ikan kecil berwarna kuning, biru dan jingga.

Seekor ketam bersembunyi di bawah batu.

Udang kecil keluar dari celah karang.

Ikan yang lebih besar pula berenang mencari makanan.

Tempat itu ialah terumbu karang.

Terumbu karang sering digelar “hutan hujan di dalam laut” kerana begitu banyak hidupan bergantung kepadanya. NOAA menerangkan bahawa walaupun terumbu karang hanya terdapat pada sebahagian kecil kawasan lautan, habitat ini menjadi tempat hidup kepada pelbagai ikan dan haiwan laut.

Tetapi bagaimana struktur yang kelihatan seperti batu boleh menjadi rumah kepada begitu banyak haiwan?

Jawapannya bermula dengan sesuatu yang sangat kecil.

Karang Sebenarnya Haiwan

Ramai orang menyangka karang ialah tumbuhan.

Ada juga yang menyangka karang hanyalah batu.

Sebenarnya, karang ialah haiwan.

Karang tergolong dalam kumpulan haiwan yang mempunyai hubungan dengan obor-obor dan anemon laut.

Bahagian asas seekor karang dikenali sebagai polip.

Polip biasanya sangat kecil dan mempunyai badan lembut serta tentakel di sekeliling mulutnya. Tentakel digunakan untuk menangkap makanan kecil daripada air.

Apa yang kita lihat sebagai satu ketulan karang besar pula selalunya terdiri daripada banyak polip yang hidup bersama dalam satu koloni.

Jadi apabila kita melihat sebuah karang sebesar meja, kita mungkin sebenarnya sedang melihat ribuan haiwan kecil yang hidup berdekatan antara satu sama lain.

Bagaimana Polip Kecil Membina Terumbu yang Besar?

Karang pembina terumbu menghasilkan rangka keras daripada kalsium karbonat.

Rangka ini terbentuk di bawah dan di sekeliling badan lembut polip.

Apabila polip tumbuh dan membentuk koloni baharu, rangka keras terus bertambah.

Apabila generasi lama mati, rangkanya boleh kekal.

Karang baharu kemudian tumbuh di atas struktur tersebut.

Proses ini berlaku:

tahun demi tahun

generasi demi generasi

lapisan demi lapisan

sehingga struktur yang sangat besar terbentuk.

NOAA menerangkan bahawa rangka kalsium karbonat daripada koloni karang bergabung dari masa ke masa lalu membentuk asas kepada sebuah terumbu.

Jadi sebuah terumbu karang tidak dibina dalam sehari.

Ia ialah hasil kerja hidupan kecil selama tempoh yang sangat panjang.

Terumbu Itu Seperti Sebuah Bandar

Bayangkan sebuah bandar.

Ada rumah.

Ada lorong.

Ada kedai.

Ada taman.

Ada tempat berlindung.

Ada tempat mencari makanan.

Terumbu karang juga mempunyai struktur yang rumit.

Ada:

• lubang kecil;
• celah sempit;
• kawasan terlindung;
• permukaan terbuka;
• bahagian dalam;
• kawasan cetek;
• kawasan lebih dalam.

Setiap ruang boleh digunakan oleh haiwan yang berbeza.

Seekor ikan kecil mungkin bersembunyi di dalam celah yang terlalu sempit untuk ikan besar.

Ketam pula mungkin tinggal di bawah struktur karang.

Udang menggunakan kawasan terlindung.

Siput bergerak di permukaan.

Ikan pemangsa pula meronda di luar.

Struktur tiga dimensi inilah yang menjadikan terumbu karang seperti sebuah bandar bawah laut.

Mengapa Haiwan Memerlukan Tempat Berlindung?

Di laut, haiwan kecil sentiasa menghadapi risiko dimakan.

Seekor ikan kecil yang berenang di kawasan terbuka mudah dilihat oleh pemangsa.

Tetapi jika terdapat ratusan celah di antara karang, ikan itu mempunyai tempat untuk melarikan diri.

NOAA menerangkan bahawa ikan dan pelbagai haiwan menggunakan ruang serta celah pada terumbu untuk:

• berlindung;
• mencari makanan;
• membiak;
• membesarkan anak.

Jadi bentuk terumbu bukan sekadar cantik.

Struktur fizikalnya ialah sebahagian daripada sebab begitu banyak haiwan boleh hidup di situ.

Ikan Kecil Memerlukan “Bilik Kanak-kanak”

Sesetengah kawasan terumbu berfungsi sebagai kawasan asuhan atau *nursery ground*.

Anak ikan masih kecil.

Mereka belum berenang sekuat ikan dewasa.

Mereka juga lebih mudah dimakan.

Kawasan yang mempunyai banyak tempat perlindungan memberi peluang lebih baik kepada anak ikan untuk:

• bersembunyi;
• mencari makanan;
• membesar.

NOAA menyatakan bahawa terumbu karang menyediakan habitat, kawasan pembiakan dan kawasan asuhan kepada banyak spesies ikan.

Apabila anak ikan cukup besar, sesetengahnya mungkin bergerak ke kawasan laut lain.

Dengan cara itu, terumbu boleh mempengaruhi kehidupan haiwan di kawasan yang lebih luas daripada terumbu itu sendiri.

Terumbu Karang Juga Sebuah “Restoran”

Rumah sahaja tidak cukup.

Haiwan juga memerlukan makanan.

Terumbu menyediakan banyak jenis makanan.

Ada ikan yang memakan:

• alga;
• plankton;
• haiwan kecil;
• organisma yang tinggal pada karang.

Ada pula haiwan yang memakan haiwan lain.

Contohnya, ikan kecil mungkin memakan haiwan mikro.

Ikan yang lebih besar pula memakan ikan kecil.

Ketam boleh mencari sisa makanan.

Siput tertentu memakan alga pada permukaan.

Ini menghasilkan sebuah jaringan makanan yang kompleks.

NOAA menggambarkan terumbu sebagai sistem yang menyediakan makanan dan tempat perlindungan kepada pelbagai organisma laut.

Karang Sendiri Juga Perlu Makan

Karang bukan hanya tempat tinggal haiwan lain.

Karang sendiri ialah haiwan yang perlu mendapatkan tenaga.

Polip menggunakan tentakel yang mempunyai sel penyengat untuk menangkap organisma kecil daripada air.

Tetapi banyak karang tropika juga mendapat bantuan daripada organisma sangat kecil yang hidup di dalam tisu mereka.

Organisma itu ialah sejenis alga mikroskopik yang sering dikenali sebagai zooxanthellae.

Alga menggunakan cahaya untuk menjalankan fotosintesis.

Sebahagian bahan yang dihasilkannya digunakan oleh karang.

Sebagai balasan, alga mendapat tempat tinggal dan bahan yang diperlukan daripada karang.

Hubungan yang memberikan manfaat kepada kedua-dua pihak seperti ini dipanggil simbiosis.

Mengapa Banyak Terumbu Berada di Laut Cetek dan Jernih?

Alga mikroskopik dalam karang memerlukan cahaya untuk fotosintesis.

Cahaya matahari lebih mudah sampai ke kawasan laut yang:

• tidak terlalu dalam;
• airnya jernih.

Sebab itu banyak terumbu karang tropika berkembang dengan baik dalam air yang cetek, hangat dan mendapat cahaya yang mencukupi.

Jika air menjadi sangat keruh, cahaya sukar sampai kepada karang.

Sedimen juga boleh menutupi permukaan karang.

Keadaan seperti itu boleh memberi tekanan kepada terumbu.

Terumbu Tidak Hanya Mempunyai Ikan

Apabila kita melihat gambar terumbu karang, perhatian kita mudah tertumpu kepada ikan.

Sebenarnya banyak kumpulan haiwan lain hidup di situ.

Antaranya:

• ketam;
• udang;
• siput;
• kerang;
• span;
• tapak sulaiman;
• gamat;
• sotong;
• kuda laut;
• penyu.

NOAA menyenaraikan ikan, ketam, kerang, tapak sulaiman, sotong, span, udang kara, kuda laut dan penyu sebagai antara haiwan yang menggunakan habitat terumbu.

Setiap haiwan mempunyai cara hidup tersendiri.

Ini membuatkan terumbu menjadi salah satu ekosistem laut yang paling kaya dengan kepelbagaian hidupan.

Mengapa Banyak Spesies Boleh Hidup di Tempat yang Sama?

Jika semua haiwan makan benda yang sama dan tinggal di tempat yang sama, persaingan akan menjadi sangat tinggi.

Tetapi spesies yang berbeza boleh menggunakan bahagian terumbu dengan cara berbeza.

Contohnya:

seekor ikan aktif pada waktu siang,

haiwan lain keluar pada waktu malam.

Satu spesies makan alga.

Spesies lain makan plankton.

Ada haiwan tinggal dekat dasar.

Ada yang berenang di bahagian atas terumbu.

Ada yang bersembunyi di dalam celah.

Pembahagian seperti ini membolehkan lebih banyak spesies hidup dalam satu ekosistem.

Haiwan Kecil Boleh Membantu Karang

Hubungan di terumbu tidak semestinya berlaku dalam satu arah.

Karang menyediakan tempat tinggal.

Tetapi sesetengah haiwan juga membantu mengekalkan keadaan terumbu.

Ikan pemakan tumbuhan, misalnya, boleh memakan alga yang tumbuh di kawasan terumbu.

Jika alga tertentu tumbuh terlalu banyak, ia boleh bersaing dengan karang untuk ruang dan cahaya.

NOAA menerangkan bahawa ikan herbivor memainkan peranan dalam mengawal alga dalam ekosistem terumbu.

Jadi hubungan antara terumbu dengan haiwan ialah hubungan yang saling berkait.

Ada Juga Hubungan “Perkhidmatan Pembersihan”

Di sesetengah terumbu, ikan kecil atau udang membersihkan parasit daripada badan ikan lain.

Ikan yang lebih besar datang ke kawasan tertentu dan membenarkan “pembersih” bekerja.

Ikan pembersih mendapat makanan.

Ikan yang dibersihkan pula mengurangkan parasit pada badannya.

Hubungan seperti ini menunjukkan bahawa terumbu bukan sekadar tempat haiwan tinggal secara berasingan.

Ia ialah tempat haiwan berinteraksi.

Mengapa Terumbu Digelar Hutan Hujan Laut?

Hutan hujan mempunyai:

• banyak spesies;
• banyak lapisan habitat;
• jaringan makanan yang rumit;
• interaksi antara organisma.

Terumbu karang mempunyai banyak ciri yang sama.

NOAA menyatakan bahawa terumbu karang menjadi habitat kepada hampir satu perempat daripada semua spesies hidupan laut.

Sebab itu terumbu sering digelar:

“rainforests of the sea” — hutan hujan di laut.

Gelaran ini bukan bermaksud terumbu mempunyai pokok.

Ia menggambarkan betapa kayanya kehidupan dalam kawasan yang agak kecil.

Terumbu Karang Malaysia

Malaysia juga mempunyai kawasan terumbu karang.

Antara kawasan yang terkenal ialah perairan sekitar:

• Pulau Tioman;
• Pulau Redang;
• Pulau Perhentian;
• Pulau Payar;
• pulau-pulau taman laut di Johor dan Terengganu.

Jabatan Perikanan Malaysia menerangkan bahawa kawasan Taman Laut diwujudkan bagi melindungi dan memulihara pelbagai habitat serta hidupan marin. Perairan di sekitar 56 pulau telah diwartakan sebagai Taman Laut Malaysia.

Pulau Tioman dan beberapa pulau di sekitarnya, misalnya, merupakan sebahagian daripada Taman Laut Pulau Tioman di Pahang.

Perlindungan kawasan seperti ini penting kerana kehidupan terumbu bergantung pada kesihatan keseluruhan habitat.

Apa Akan Terjadi Jika Karang Mati?

Bayangkan sebuah bangunan pangsapuri rosak dan runtuh.

Penduduk kehilangan tempat tinggal.

Perkara hampir sama boleh berlaku di terumbu.

Jika karang hidup mati dan struktur terumbu terus mengalami kerosakan, haiwan boleh kehilangan:

• tempat berlindung;
• tempat mencari makanan;
• kawasan pembiakan;
• tempat anak ikan membesar.

NOAA menjelaskan bahawa kehilangan terumbu boleh memberi kesan kepada pelbagai ikan dan organisma yang bergantung padanya.

Itulah sebabnya kesihatan karang mempengaruhi keseluruhan komuniti.

Apakah Pemutihan Karang?

Kadangkala karang yang berwarna-warni berubah menjadi putih.

Keadaan ini dikenali sebagai pemutihan karang atau *coral bleaching*.

Apabila karang mengalami tekanan, terutama akibat suhu air yang terlalu tinggi, ia boleh kehilangan alga mikroskopik yang hidup di dalam tisunya.

Tanpa alga tersebut, warna karang menjadi pucat atau putih.

Karang yang memutih belum semestinya mati, tetapi ia berada dalam keadaan tertekan dan mempunyai risiko kematian yang lebih tinggi jika keadaan buruk berterusan.

Jadi karang putih bukan sekadar perubahan warna.

Ia boleh menjadi tanda bahawa ekosistem sedang menghadapi masalah.

Mengapa Air yang Terlalu Panas Menjadi Masalah?

Karang tropika hidup dalam julat keadaan tertentu.

Apabila suhu laut meningkat terlalu tinggi untuk tempoh tertentu, hubungan antara karang dengan alga mikroskopiknya boleh terganggu.

Perubahan iklim kini menjadi antara ancaman besar kepada terumbu karang di seluruh dunia.

NOAA menyenaraikan peningkatan suhu laut, perubahan kimia laut, pencemaran dan aktiviti manusia sebagai antara tekanan utama terhadap terumbu.

Ini menunjukkan bahawa masalah terumbu tidak hanya berlaku di kawasan pantai.

Perubahan global juga boleh memberi kesan kepada haiwan yang hidup di dalam sebuah celah karang yang kecil.

Sampah dari Darat Boleh Sampai ke Terumbu

Bayangkan plastik dibuang ke longkang.

Air hujan membawanya ke sungai.

Sungai mengalir ke laut.

Sampah akhirnya boleh sampai ke kawasan pesisir dan terumbu.

Pencemaran juga boleh datang daripada:

• air kumbahan;
• bahan kimia;
• minyak;
• sedimen akibat pembangunan.

NOAA menyenaraikan pencemaran berasaskan daratan sebagai salah satu ancaman utama kepada ekosistem terumbu.

Sebab itu menjaga terumbu tidak bermula hanya di laut.

Ia juga bermula di daratan.

Mengapa Kita Tidak Patut Berdiri di Atas Karang?

Karang nampak keras.

Tetapi lapisan haiwan hidup berada pada permukaannya.

Apabila seseorang:

• berdiri;
• menendang;
• memegang;
• mematahkan karang,

struktur hidup boleh rosak.

Pertumbuhannya pula boleh menjadi sangat perlahan.

NOAA menerangkan bahawa koloni karang pembina terumbu tumbuh secara perlahan dan struktur matang boleh mengambil masa yang sangat panjang untuk terbentuk.

Satu langkah kaki boleh merosakkan sesuatu yang mengambil masa bertahun-tahun untuk tumbuh.

Bagaimana Pelawat Boleh Membantu?

Jika bersnorkel atau menyelam di kawasan terumbu:

• jangan memijak karang;
• jangan mematahkan atau mengambilnya;
• jangan mengejar hidupan laut;
• jangan membuang sampah;
• ikut arahan pengurusan taman laut;
• kawal pergerakan supaya kaki atau sirip tidak terkena karang.

Melindungi terumbu bukan sekadar kerja saintis.

Perilaku setiap pelawat juga mempunyai kesan.

Terumbu Karang Melindungi Pantai

Terumbu tidak hanya penting kepada haiwan.

Struktur terumbu juga membantu memecahkan tenaga ombak sebelum ombak sampai ke pantai.

NOAA menyatakan bahawa terumbu karang bertindak sebagai penghalang semula jadi yang membantu melindungi kawasan pesisir daripada tenaga ombak, ribut dan hakisan.

Dengan itu, sebuah ekosistem yang dibina oleh haiwan kecil boleh membantu melindungi komuniti manusia di daratan.

Haiwan Laut dan Manusia Berkongsi Kepentingan yang Sama

Terumbu yang sihat boleh menyokong ikan.

Ikan pula penting kepada perikanan.

Terumbu juga menarik pelawat untuk:

• snorkeling;
• menyelam;
• melihat hidupan marin.

NOAA menerangkan bahawa terumbu menyokong perikanan, pelancongan dan pelbagai kegiatan ekonomi manusia.

Jadi kehilangan terumbu bukan sekadar masalah untuk ikan.

Ia juga boleh mempengaruhi manusia.

Adakah Semua Karang Membina Terumbu?

Tidak.

Ada pelbagai jenis karang.

Karang keras tertentu menghasilkan rangka kalsium karbonat dan memainkan peranan utama dalam membina terumbu tropika.

Karang lembut pula tidak menghasilkan rangka keras yang sama dan biasanya tidak membina struktur terumbu besar seperti karang keras.

Kedua-duanya tetap merupakan haiwan dan boleh menjadi sebahagian daripada komuniti laut.

Terumbu Ialah Rumah yang Sentiasa Berubah

Terumbu bukan bangunan yang siap dan kemudian kekal sama.

Ia sentiasa berubah.

Karang tumbuh.

Ada karang mati.

Karang baharu mengambil ruang.

Ikan datang dan pergi.

Ribut boleh mematahkan struktur.

Haiwan mengikis permukaan.

Sedimen berkumpul.

Terumbu ialah ekosistem hidup.

Sebab itu menjaga terumbu bermaksud membenarkan proses semula jadi itu terus berlaku tanpa tekanan manusia yang terlalu besar.

Satu Celah Karang Boleh Menjadi Seluruh Dunia

Bayangkan satu celah kecil di dalam terumbu.

Pada waktu siang, seekor ikan kecil bersembunyi di dalamnya.

Pada waktu malam, ikan itu keluar.

Seekor udang mengambil tempat.

Di permukaan berhampiran tumbuh alga.

Seekor siput lalu mencari makanan.

Di atasnya pula terdapat polip karang hidup.

Semua ini boleh berlaku dalam ruang yang lebih kecil daripada sebuah meja.

Itulah kehebatan terumbu.

Rumah haiwan tidak semestinya mempunyai dinding dan bumbung.

Bagi hidupan laut, bentuk karang itu sendiri ialah rumah.

Jika Terumbu Hilang, Kita Kehilangan Lebih daripada Karang

Apabila terumbu rosak, perkara yang hilang bukan hanya satu jenis haiwan.

Kita boleh kehilangan:

tempat tinggal

tempat berlindung

tempat mencari makanan

tempat membiak

kawasan membesarkan anak

dan hubungan antara pelbagai spesies.

Itulah sebabnya saintis melihat terumbu sebagai sebuah ekosistem, bukan sekadar koleksi karang.

Semua bahagian saling bergantung.

Rumah yang Dibina oleh Haiwan Kecil

Sekarang bayangkan semula pemandangan di bawah laut.

Ikan berwarna-warni berenang di antara cabang.

Ketam bergerak di bawah batu.

Udang bersembunyi di dalam celah.

Penyu berenang melintasi kawasan itu.

Di tengah-tengah semua kehidupan tersebut terdapat jutaan polip kecil.

Mereka tidak mempunyai tukul.

Tidak mempunyai jentera.

Namun mereka membina rangka keras sedikit demi sedikit.

Rangka itu berkembang menjadi koloni.

Koloni membentuk struktur.

Struktur menjadi terumbu.

Dan terumbu akhirnya menjadi rumah kepada begitu banyak hidupan.

Jadi jawapan kepada persoalan:

Bagaimana terumbu karang menjadi rumah haiwan?

ialah kerana karang membina struktur kompleks yang menyediakan ruang, perlindungan, makanan dan tempat membiak.

Seekor polip mungkin kecil.

Tetapi apabila jutaan polip membina bersama-sama selama bertahun-tahun, hasilnya boleh menjadi sebuah bandar bawah laut yang penuh kehidupan.

Aktiviti Selepas Membaca

Bina Peta “Rumah Terumbu”

Lukis sebuah terumbu karang.

Masukkan sekurang-kurangnya:

• karang keras;
• ikan kecil;
• ikan besar;
• ketam;
• udang;
• penyu;
• siput laut.

Kemudian lukiskan anak panah untuk menunjukkan fungsi terumbu kepada setiap haiwan.

Contoh:

Ikan kecil → tempat berlindung

Ketam → tempat mencari makanan

Anak ikan → kawasan membesar

Selepas itu jawab:

Mengapa terumbu yang mempunyai banyak bentuk dan celah boleh menyokong lebih banyak jenis haiwan?