Bagaimana Komuniti Pesisir Mewarisi Pengetahuan Laut?

Bayangkan seorang kanak-kanak membesar di sebuah kampung nelayan.

Sejak kecil, dia melihat bot keluar sebelum matahari terbit.

Dia mendengar orang dewasa bercakap tentang angin.

Dia belajar bahawa keadaan laut pagi ini tidak semestinya sama dengan semalam.

Dia memerhatikan ayahnya memeriksa awan sebelum turun ke laut.

Dia melihat datuknya membaiki pukat.

Dia mendengar nama tempat yang tidak terdapat pada papan tanda tetapi dikenali oleh nelayan setempat.

Beberapa tahun kemudian, kanak-kanak itu sudah tahu bahawa laut bukan sekadar hamparan air biru.

Laut mempunyai:

musim, arus, angin, dasar, hidupan, bahaya dan tanda-tanda yang perlu dibaca.

Dari manakah pengetahuan itu datang?

Sebahagiannya mungkin dipelajari di sekolah atau melalui teknologi.

Tetapi sebahagian lagi diwarisi melalui pengalaman masyarakat dari satu generasi kepada generasi berikutnya.

Penyelidikan terhadap nelayan kecil di Terengganu menunjukkan bahawa pengetahuan tradisional masih mempunyai peranan dalam cara nelayan menyesuaikan waktu menangkap ikan dan bertindak terhadap keadaan persekitaran. Dalam kajian tersebut, sebahagian nelayan turut menggabungkan pengetahuan tempatan dengan data cuaca moden.

Pengetahuan seperti ini sering disebut sebagai pengetahuan tempatan atau pengetahuan tradisional.

Namun cara ia diwariskan tidak semestinya melalui buku.

Kadangkala sekolahnya ialah sebuah bot.

Gurunya ialah ahli keluarga.

Dan bilik darjahnya ialah laut.

Pengetahuan Laut Bukan Satu Jenis Ilmu Sahaja

Apabila kita menyebut “pengetahuan laut”, jangan bayangkan hanya pengetahuan tentang menangkap ikan.

Komuniti pesisir boleh mempunyai pengetahuan tentang banyak perkara seperti:

• cuaca;
• musim;
• arus;
• ombak;
• pasang surut;
• lokasi;
• hidupan laut;
• penggunaan alat menangkap ikan;
• pembaikan bot;
• keselamatan;
• makanan;
• bahasa dan istilah laut;
• perubahan pesisir.

Kajian tentang pengetahuan tradisional berkaitan sumber laut di Semenanjung Malaysia menunjukkan bahawa masyarakat pesisir mempunyai pengalaman dan pengetahuan yang berkait dengan penggunaan sumber marin serta kehidupan ekonomi mereka.

Pengetahuan ini bukan semuanya sama di setiap kampung.

Pantai Timur Semenanjung berhadapan Laut China Selatan.

Pantai Barat pula mempunyai keadaan laut yang berbeza.

Sabah dan Sarawak mempunyai geografi serta komuniti maritim yang tersendiri.

Jadi kita tidak boleh berkata:

“Semua nelayan Malaysia mempunyai pengetahuan yang sama.”

Pengetahuan setempat berkembang daripada tempat dan pengalaman setempat.

Laut Mengajar Melalui Pengalaman Berulang

Bayangkan seorang nelayan keluar ke laut selama 30 tahun.

Sepanjang tempoh itu dia melihat:

• perubahan musim;
• ribuan keadaan awan;
• arah angin yang berubah;
• pergerakan ombak;
• lokasi ikan pada waktu berlainan;
• keadaan air sebelum hujan.

Satu pengalaman mungkin tidak cukup untuk menghasilkan pengetahuan.

Tetapi apabila sesuatu corak dilihat berkali-kali, manusia mula membuat hubungan.

Contohnya:

“Apabila keadaan tertentu berlaku, laut biasanya berubah begini.”

Pengetahuan seperti ini boleh berkembang melalui pemerhatian berulang.

Kajian jangka panjang terhadap nelayan artisanal Malaysia turut menekankan bahawa pengalaman serta pengetahuan tempatan masyarakat nelayan penting dalam memahami perubahan persekitaran dan usaha menyesuaikan diri terhadapnya.

Tetapi Pengalaman Bukan Bererti Semua Ramalan Sentiasa Betul

Ini sangat penting.

Pengetahuan tradisional bukan sihir.

Ia juga bukan jaminan.

Seorang nelayan berpengalaman masih boleh tersilap membaca cuaca.

Corak alam pula boleh berubah.

Perubahan iklim boleh menjadikan sesetengah keadaan kurang mudah dijangka.

Sebab itu pengetahuan tempatan hari ini boleh digunakan bersama:

• ramalan cuaca;
• radar;
• aplikasi telefon;
• GPS;
• amaran rasmi;
• data laut.

Kajian terhadap 136 nelayan kecil di Terengganu mendapati sebahagian responden menggabungkan pengetahuan tempatan dengan maklumat iklim dan teknologi dalam menentukan masa aktiviti perikanan.

Jadi hubungan terbaik tidak semestinya:

pengetahuan lama ATAU teknologi baharu.

Ia boleh menjadi:

pengetahuan pengalaman + sains moden + maklumat semasa.

Cara Pertama: Belajar dengan Melihat

Seorang kanak-kanak tidak semestinya diberi kuliah panjang tentang bot.

Sebaliknya, dia melihat.

Dia melihat orang dewasa:

mengikat tali,

menyusun pukat,

membaca keadaan langit,

membersihkan ikan,

mengendalikan enjin,

memilih masa keluar ke laut.

Pada mulanya dia hanya memerhati.

Kemudian dia mungkin diberi tugas kecil.

Selepas cukup mahir, tugasnya menjadi lebih besar.

Cara belajar melalui pemerhatian dan amalan seperti ini boleh ditemui dalam pelbagai budaya maritim dunia. UNESCO mencatat bahawa dalam tradisi perikanan Charfia di Tunisia, pengetahuan tentang arus, hidupan laut dan musim diwariskan melalui pemerhatian serta amalan langsung dalam komuniti.

Walaupun itu bukan tradisi Malaysia, contoh tersebut menunjukkan satu prinsip umum:

Pengetahuan praktikal sering diwariskan dengan melakukan kerja bersama orang yang lebih berpengalaman.

Cara Kedua: Belajar dengan Membuat

Melihat seseorang membaiki pukat tidak sama dengan membaikinya sendiri.

Tangan perlu belajar.

Berapa kuat tali perlu ditarik?

Bagaimana simpulan dibuat?

Bagaimana lubang dikenal pasti?

Begitu juga dengan bot.

Seseorang mungkin membaca arahan, tetapi pengalaman sebenar mengajar bagaimana bahan bertindak apabila terkena air, haba atau penggunaan berulang.

UNESCO mendokumentasikan tradisi pembinaan kapal Pinisi di Sulawesi Selatan, Indonesia, di mana kemahiran kompleks diwariskan melalui pembahagian kerja, latihan praktikal dan hubungan antara tukang mahir dengan pelatih.

Di tempat lain, pembuat bot tradisional juga menggunakan kaedah perantisan di mana “belajar sambil bekerja” menjadi teras pemindahan pengetahuan.

Ini menerangkan mengapa sesetengah kemahiran sukar diwariskan melalui teks sahaja.

Tangan Juga Menyimpan Pengetahuan

Cuba ajar seseorang mengikat simpulan hanya dengan ayat.

Masukkan tali di sini.

Pusing di situ.

Tarik hujung ini.

Mungkin agak sukar.

Kadangkala lebih mudah seseorang menunjukkan:

“Begini caranya.”

Pelajar meniru.

Salah.

Betulkan.

Cuba lagi.

Selepas berulang kali, tangan mula “mengingati” gerakan tersebut.

Inilah contoh pengetahuan praktikal.

Pengetahuan tidak hanya tersimpan dalam perkataan.

Ia juga tersimpan pada:

• gerakan;
• kemahiran;
• kebiasaan;
• ketepatan mata;
• pengalaman tubuh.

Cara Ketiga: Cerita dan Percakapan

Selepas pulang dari laut, nelayan mungkin berbual.

“Semalam ikan banyak di kawasan itu.”

“Arus pagi tadi lain.”

“Musim tahun ini lambat.”

“Kawasan ini dahulu lebih dalam.”

Percakapan seperti ini boleh menjadi cara pengetahuan bergerak.

Orang muda mendengar pengalaman generasi lebih tua.

Mereka kemudian membandingkannya dengan pengalaman sendiri.

Ada juga cerita tentang:

• kejadian ribut;
• lokasi berbahaya;
• kemalangan lama;
• tempat yang perlu dielakkan;
• perubahan garis pantai.

Cerita bukan sekadar hiburan.

Ia boleh membawa ingatan komuniti.

Sebuah Cerita Boleh Menjadi Amaran Keselamatan

Bayangkan seorang nelayan tua bercerita:

“Dahulu sebuah bot hampir terbalik di kawasan itu ketika angin berubah.”

Generasi muda mungkin mengingati cerita tersebut.

Apabila melihat keadaan serupa, mereka menjadi lebih berhati-hati.

Sudah tentu cerita itu tidak menggantikan ramalan cuaca rasmi.

Tetapi ia boleh membawa pengalaman tentang risiko yang pernah dihadapi masyarakat.

Pengetahuan keselamatan sering terbentuk daripada gabungan:

pengalaman sendiri + pengalaman orang lain.

Cara Keempat: Bahasa

Setiap pekerjaan mempunyai bahasa tersendiri.

Doktor mempunyai istilah perubatan.

Jurutera mempunyai istilah teknikal.

Masyarakat yang bekerja dengan laut juga mempunyai istilah tertentu.

Nama angin.

Nama arus.

Nama ikan.

Bahagian bot.

Jenis pukat.

Kedudukan pantai.

Keadaan ombak.

Apabila bahasa itu dipelajari, sebenarnya pengetahuan turut diwariskan.

UNESCO pernah mendokumentasikan tradisi pelayaran di Teluk Parsi yang mempunyai istilah khusus berkaitan angin, navigasi, keadaan laut serta ramalan cuaca yang diwariskan bersama kemahiran pelayaran.

Istilah seperti ini boleh bertindak seperti peta pengetahuan.

Nama Tempat Juga Boleh Menjadi Pengetahuan

Peta moden mungkin menunjukkan nama sebuah pulau.

Tetapi nelayan tempatan mungkin mempunyai nama bagi:

• kawasan berbatu;
• lubuk;
• beting;
• laluan;
• kawasan ikan tertentu.

Nama-nama ini boleh membantu manusia mengingati lokasi.

Sebelum GPS menjadi biasa, masyarakat maritim menggunakan tanda persekitaran untuk membantu orientasi.

Gunung di daratan.

Bentuk pulau.

Arah matahari.

Bintang.

Kedalaman.

Arus.

Hari ini GPS sangat membantu.

Tetapi memahami nama dan ciri tempat tetap penting kerana ia membawa sejarah tentang bagaimana manusia berhubung dengan ruang laut.

Cara Kelima: Membaca Cuaca

Sebelum ramalan digital, manusia tetap perlu membuat keputusan:

Adakah selamat keluar?

Adakah angin akan bertambah kuat?

Bagaimana keadaan laut?

Mereka memerhati:

• bentuk awan;
• arah angin;
• warna langit;
• ombak;
• perubahan tekanan yang dapat dirasai;
• musim.

Kajian tentang pengetahuan tradisional komuniti pesisir Semporna, Sabah, misalnya, meneliti bagaimana pengetahuan klimatologi tempatan digunakan dalam kehidupan masyarakat yang bergantung kepada laut. Kajian itu juga membincangkan kemungkinan sebahagian pengetahuan tersebut semakin terpinggir apabila teknologi moden menjadi lebih dominan.

Ini menunjukkan bahawa pengetahuan boleh hilang jika tidak lagi diamalkan atau direkod.

Monsun Sangat Penting kepada Komuniti Pantai Timur

Bagi masyarakat di Pantai Timur Semenanjung, Monsun Timur Laut mempunyai kesan besar terhadap keadaan laut.

Angin lebih kuat.

Ombak boleh menjadi lebih besar.

Aktiviti perikanan boleh berubah.

Jabatan Perikanan Malaysia menyatakan bahawa perubahan cuaca Monsun Timur Laut mempengaruhi pergerakan ikan dan keadaan sumber tertentu di perairan Malaysia.

Maka pengetahuan tentang musim bukan hanya pengetahuan tentang kalender.

Ia mempengaruhi:

• keselamatan;
• masa bekerja;
• jenis hasil;
• pendapatan;
• aktiviti keluarga.

Musim Boleh Menjadi Sebuah “Kalender Laut”

Petani mempunyai musim tanaman.

Masyarakat laut juga boleh mempunyai kalender yang berkaitan dengan:

• monsun;
• musim ikan;
• pasang surut;
• angin;
• cuaca.

Generasi terdahulu mungkin tidak menulisnya sebagai jadual bercetak.

Tetapi mereka mengenali pola daripada pengalaman.

Contohnya secara umum:

“Pada tempoh tertentu keadaan laut biasanya begini.”

Pengetahuan seperti ini membantu masyarakat membuat persediaan.

Namun akibat perubahan iklim, sesetengah pola kini boleh menjadi kurang stabil.

Inilah sebabnya dokumentasi dan perbandingan dengan data saintifik menjadi semakin penting.

Pengetahuan Tentang Ikan Juga Diwariskan

Nelayan bukan hanya perlu tahu di mana ikan berada.

Mereka juga perlu memahami:

• jenis ikan;
• habitat;
• musim;
• tingkah laku;
• alat sesuai;
• saiz tertentu.

Jabatan Perikanan Malaysia sendiri mengaitkan pergerakan ikan tertentu dengan arus, sumber makanan, pembiakan dan perubahan monsun.

Seorang nelayan berpengalaman mungkin mengenali perubahan hasil tangkapan selepas bertahun-tahun.

Jika maklumat itu dicatat dan dibandingkan dengan penyelidikan saintifik, ia boleh membantu kita memahami perubahan ekosistem dengan lebih baik.

Nelayan Boleh Menjadi Sumber Maklumat kepada Saintis

Pengetahuan komuniti tidak semestinya berasingan daripada sains.

Kajian terhadap dugong di Laut Sulu, Sabah, misalnya, menggunakan temu bual dengan nelayan daripada 12 kampung untuk mendapatkan maklumat tentang penampakan, taburan dan ancaman kepada dugong.

Mengapa bertanya kepada nelayan?

Kerana mereka berada di laut dengan kerap.

Mereka mungkin melihat haiwan, perubahan habitat atau kejadian yang jarang dilihat penyelidik.

Ini tidak bermaksud setiap ingatan mesti diterima sebagai fakta tanpa semakan.

Sebaliknya, pengetahuan komuniti boleh menjadi sumber data tambahan yang diuji bersama kaedah saintifik.

Pengetahuan Tentang Alat Menangkap Ikan

Jenis alat yang digunakan juga membawa pengetahuan.

Saiz jaring.

Cara memasang.

Masa digunakan.

Kawasan yang sesuai.

Spesies sasaran.

Dalam perikanan Malaysia, alat penangkapan juga dikawal melalui sistem lesen dan zon tertentu. Jabatan Perikanan membezakan antara peralatan tradisional dengan peralatan komersial serta menguruskan lesen vesel dan peralatan menangkap ikan mengikut kategori.

Ini menunjukkan bahawa amalan perikanan hari ini tidak hanya bergantung kepada tradisi.

Ia juga perlu bergerak dalam:

undang-undang + pengurusan sumber + teknologi moden.

Ilmu Lama Boleh Berubah

Bayangkan datuk menggunakan sampan tanpa enjin.

Ayah menggunakan bot berenjin kecil.

Anak pula menggunakan:

• GPS;
• sonar;
• telefon pintar;
• aplikasi cuaca.

Adakah pengetahuan tradisional terus hilang?

Tidak semestinya.

Sebahagiannya mungkin berubah bentuk.

Contohnya, seseorang masih boleh mengenali musim dan keadaan laut tetapi menggunakan GPS untuk lokasi serta aplikasi meteorologi untuk mengesahkan keadaan cuaca.

Kajian nelayan kecil Terengganu menunjukkan bahawa ramai responden mahu terus mempelajari alat perikanan baharu dan penggunaan aplikasi cuaca untuk menghadapi perubahan keadaan.

Warisan tidak semestinya bermaksud melakukan semua perkara tepat seperti 100 tahun dahulu.

Kadangkala warisan bertahan kerana ia mampu menyesuaikan diri.

Siapa Sebenarnya Guru?

Dalam komuniti pesisir, guru pengetahuan laut mungkin ialah:

• ayah;
• ibu;
• datuk;
• nenek;
• saudara;
• tekong;
• nelayan berpengalaman;
• pembuat bot;
• pembuat pukat.

Peranan setiap individu boleh berbeza mengikut komuniti.

Tidak wajar kita menganggap semua ilmu laut hanya diwariskan oleh lelaki.

Di banyak masyarakat maritim dunia, wanita turut mempunyai pengetahuan khusus tentang pengumpulan makanan laut, pemprosesan, perdagangan dan aktiviti pesisir.

UNESCO mendokumentasikan komuniti penyelam wanita Jeju di Korea, di mana ilmu tentang laut dan hidupan marin diwariskan melalui keluarga, koperasi perikanan, persatuan, sekolah serta muzium.

Contoh ini menunjukkan bahawa pemindahan pengetahuan boleh melibatkan seluruh komuniti.

Anak Belajar Sedikit Demi Sedikit

Bayangkan seorang kanak-kanak berumur lapan tahun.

Dia mungkin belum dibenarkan mengendalikan bot sendiri.

Tetapi dia boleh belajar:

nama ikan,

nama alat,

cara membersihkan hasil,

cara menyusun tali.

Apabila meningkat usia, tanggungjawab bertambah.

Ini ialah pembelajaran secara berperingkat.

Orang muda tidak terus diberikan tugas paling berbahaya.

Mereka belajar perkara mudah dahulu sebelum kemahiran lebih kompleks.

Cara seperti ini membantu pengetahuan bergerak tanpa perlu dipisahkan daripada kehidupan seharian.

Mengapa Pengetahuan Ini Menjadi Budaya?

Jika sesuatu pengetahuan hanya tentang mendapatkan hasil, mengapa kita menyebutnya budaya?

Kerana pengetahuan itu boleh berkait dengan:

• bahasa;
• identiti;
• keluarga;
• pekerjaan;
• makanan;
• cerita;
• adat;
• hubungan sosial.

Sebuah bot bukan sekadar alat pengangkutan.

Ia boleh menjadi sebahagian daripada identiti masyarakat.

Pekerjaan menangkap ikan pula boleh membentuk jadual kehidupan kampung.

Makanan laut mempengaruhi masakan.

Istilah laut masuk ke dalam bahasa.

Cerita pelayaran menjadi ingatan komuniti.

Apabila banyak unsur ini bergabung, pengetahuan laut menjadi sebahagian daripada warisan budaya hidup.

Warisan Tidak Ketara

Kita mudah menyimpan sebuah bot lama di muzium.

Tetapi bagaimana hendak menyimpan:

cara membaca angin?

cara membuat simpulan?

nama tempat tradisional?

cara menentukan musim?

Ini ialah contoh warisan tidak ketara.

Warisan tidak ketara hidup melalui pengetahuan, kemahiran dan amalan manusia.

UNESCO mengiktiraf bahawa pengetahuan berkaitan alam dan alam semesta, tradisi lisan, kemahiran serta amalan sosial boleh menjadi sebahagian daripada warisan budaya tidak ketara.

Sebab itu menjaga warisan bukan hanya menjaga benda.

Kita juga perlu menjaga orang yang mengetahui cara melakukannya.

Apa Berlaku Jika Generasi Muda Tidak Lagi Belajar?

Bayangkan hanya tiga orang tua di sebuah kampung masih mengetahui nama tradisional puluhan kawasan laut.

Tiada siapa muda mempelajarinya.

Apabila mereka tiada, apa akan berlaku?

Pengetahuan itu mungkin hilang.

Tidak semua kehilangan semestinya buruk.

Masyarakat memang berubah.

Ada teknologi lama yang digantikan kerana lebih selamat atau cekap.

Namun masalah berlaku apabila pengetahuan hilang sebelum sempat direkod atau difahami nilainya.

UNESCO mempunyai banyak contoh warisan maritim yang menghadapi cabaran apabila bilangan pengamal semakin kecil atau teknologi tradisional digantikan.

Mengapa Generasi Muda Mungkin Tidak Meneruskannya?

Ada banyak sebab.

Pekerjaan lain mungkin menawarkan pendapatan yang lebih stabil.

Kos bot meningkat.

Sumber ikan berubah.

Kehidupan bandar menarik minat.

Teknologi mengubah cara bekerja.

Risiko bekerja di laut juga tinggi.

Kita tidak patut menyalahkan generasi muda hanya kerana mereka memilih jalan hidup yang berbeza.

Sebaliknya, persoalannya ialah:

Bagaimanakah kita menyimpan pengetahuan yang bernilai walaupun pekerjaan dan kehidupan berubah?

Dokumentasi Boleh Membantu

Pengetahuan boleh direkod melalui:

• video;
• rakaman suara;
• foto;
• buku;
• peta;
• temu bual;
• pangkalan data;
• muzium komuniti.

Contohnya, seseorang boleh merakam seorang pembuat pukat menerangkan setiap langkah.

Seorang nelayan tua boleh membantu menghasilkan peta nama tempat tradisional.

Istilah tempatan boleh dikumpulkan dalam glosari.

Namun dokumentasi perlu dilakukan dengan hormat.

Tidak semua pengetahuan komuniti patut diambil dan diterbitkan tanpa izin.

Pemilik pengetahuan perlu terlibat dalam menentukan bagaimana maklumat itu digunakan.

Jangan Anggap Pengetahuan Tradisional Sentiasa “Primitif”

Perkataan “tradisional” kadangkala disalahertikan sebagai:

lama,

mudah,

tidak saintifik.

Sebenarnya, sesetengah pengetahuan tradisional ialah hasil pemerhatian yang berlaku selama banyak generasi.

Ia mungkin mengandungi maklumat sangat terperinci tentang kawasan tertentu.

Kajian di Malaysia mendapati pengetahuan tempatan nelayan mempunyai nilai dalam memahami perubahan persekitaran dan boleh menyumbang kepada perancangan penyesuaian serta pengurusan sumber.

Tetapi menghormati ilmu ini tidak bermakna menerimanya tanpa semakan.

Kita boleh menghargainya dan tetap bertanya:

Apakah bukti yang menyokong pemerhatian ini?

Itulah cara pengetahuan tempatan dan sains boleh bekerjasama.

Jangan Pula Anggap Semua “Pengetahuan Lama” Tepat

Ini sama penting.

Sesuatu kepercayaan boleh diwariskan selama beberapa generasi tetapi masih tidak tepat dari sudut sains.

Sebab itu kita perlu membezakan antara:

pemerhatian

tafsiran

dan

kepercayaan.

Contohnya, seseorang mungkin tepat mengenal pasti bahawa keadaan ikan berubah apabila musim berubah.

Tetapi penjelasan tentang mengapa perubahan itu berlaku mungkin perlu disemak menggunakan kajian saintifik.

Menghormati budaya tidak memerlukan kita meninggalkan pemikiran kritis.

Perubahan Iklim Menguji Pengetahuan Lama

Jika cuaca menjadi semakin sukar dijangka, pengetahuan berdasarkan pola lama mungkin perlu disesuaikan.

Kajian di Terengganu mendapati nelayan kecil melaporkan:

• angin monsun yang lebih kuat;
• ombak lebih besar;
• cuaca lebih ekstrem;
• corak hujan yang berubah.

Ini menunjukkan bahawa proses pewarisan ilmu bukan sekadar:

“buat seperti datuk dahulu.”

Generasi baharu perlu belajar prinsip lama sambil memahami keadaan baharu.

Warisan yang hidup sentiasa mempunyai ruang untuk belajar.

Teknologi Boleh Menguatkan Pengetahuan Komuniti

Bayangkan seorang nelayan mengetahui secara pengalaman bahawa lokasi tertentu biasanya mempunyai banyak ikan pada musim tertentu.

Hari ini dia boleh menambah maklumat daripada:

• GPS;
• data kedalaman;
• ramalan cuaca;
• aplikasi arah angin.

Pengetahuan lama memberikan konteks.

Teknologi memberikan data baharu.

Gabungan kedua-duanya boleh membantu membuat keputusan lebih baik.

Tetapi teknologi juga mempunyai batas.

Telefon boleh kehilangan signal.

Peralatan boleh rosak.

Bateri boleh habis.

Sebab itu kemahiran asas tentang laut tetap mempunyai nilai.

Pengetahuan Laut Juga Tentang Menjaga Sumber

Jika semua ikan kecil ditangkap sebelum membiak, apa akan berlaku?

Jika kawasan habitat rosak, apa akan berlaku kepada hasil masa hadapan?

Komuniti yang bergantung kepada laut mempunyai kepentingan langsung terhadap kelangsungan sumber.

ISEAS menekankan bahawa penglibatan dan pengetahuan nelayan tempatan penting dalam usaha pengurusan sumber serta inisiatif konservasi kerana mereka merupakan pengguna dan pemerhati langsung persekitaran marin.

Jabatan Perikanan Malaysia pula menekankan pengurusan perikanan yang bertanggungjawab bagi memastikan sumber kekal mampan.

Ini menunjukkan satu perkara:

Pengetahuan laut bukan hanya tentang bagaimana mengambil hasil, tetapi juga tentang bagaimana memastikan laut masih mempunyai hasil pada masa hadapan.

Sekolah Juga Boleh Menjadi Tempat Pewarisan

Pengetahuan komuniti tidak perlu kekal hanya dalam keluarga.

Sekolah boleh membantu.

Contohnya murid boleh:

• menemubual nelayan;
• merekod istilah tempatan;
• memetakan perubahan pantai;
• belajar tentang pasang surut;
• membandingkan pemerhatian tempatan dengan data saintifik;
• mendokumentasikan alat perikanan.

Dengan cara itu, murid mempelajari dua perkara sekali gus:

budaya tempatan

dan

kaedah penyelidikan.

Muzium dan Universiti Juga Mempunyai Peranan

Universiti boleh menjalankan penyelidikan bersama komuniti.

Muzium pula boleh menyimpan:

• bot;
• alat;
• foto;
• rakaman;
• cerita.

Universiti Malaysia Terengganu, misalnya, menjalankan pelbagai program dan penyelidikan bersama komuniti nelayan pesisir sebagai sebahagian usaha memahami cabaran mereka serta berkongsi ilmu.

Hubungan ini sepatutnya bukan satu hala.

Bukan hanya:

“Pakar datang mengajar komuniti.”

Tetapi juga:

“Pakar belajar daripada komuniti, dan komuniti mendapat manfaat daripada pengetahuan saintifik.”

Bayangkan Satu Hari di Laut

Seorang remaja mengikuti bapanya ke laut.

Sebelum bertolak, bapanya memeriksa cuaca rasmi.

Kemudian dia melihat keadaan langit sendiri.

Mereka menggunakan GPS untuk menuju lokasi.

Bapa menerangkan nama kawasan itu mengikut sebutan masyarakat setempat.

Dalam perjalanan, dia menunjukkan arah arus.

Apabila mengangkat pukat, dia menerangkan spesies yang boleh diambil dan yang perlu dilepaskan.

Ketika pulang, mereka melihat garis pantai dan berbincang tentang perubahan yang berlaku sejak beberapa tahun lalu.

Dalam satu perjalanan sahaja, remaja itu belajar:

teknologi + sains + bahasa + geografi + budaya + keselamatan.

Inilah sebabnya pengetahuan laut begitu kaya.

Apabila Ilmu Bergerak daripada Satu Generasi ke Generasi Lain

Pengetahuan tidak berpindah seperti memindahkan sebuah fail komputer.

Generasi baharu tidak menerima salinan yang sama sepenuhnya.

Mereka:

• belajar;
• memilih;
• menyesuaikan;
• menggabungkan;
• kadangkala menolak sebahagian perkara.

Sebab itu tradisi berubah.

Pukat berubah.

Bot berubah.

Cara meramal cuaca berubah.

Tetapi pengetahuan tentang tempat dan hubungan dengan laut masih boleh diteruskan dalam bentuk baharu.

Pewarisan budaya sebenarnya ialah proses:

menerima + memahami + menyesuaikan + meneruskan.

Laut Sebagai Buku yang Tidak Bertulis

Bayangkan lautan seperti sebuah buku.

Tiada ayat dicetak pada permukaannya.

Tetapi orang yang mempunyai pengalaman boleh membaca petunjuk:

warna air,

arah ombak,

perubahan angin,

kedudukan matahari,

keadaan langit,

musim,

pergerakan hidupan.

Generasi yang lebih muda belajar membaca buku itu melalui orang yang datang sebelumnya.

Hari ini mereka turut mempunyai buku lain:

data satelit,

ramalan cuaca,

GPS,

penyelidikan marin.

Yang lama tidak semestinya perlu dibuang.

Yang baharu pula tidak sepatutnya ditolak.

Apabila kedua-duanya digunakan dengan bijak, kita mendapat pemahaman yang lebih lengkap tentang laut.

Warisan Itu Hidup Selagi Ada yang Menggunakannya

Bot boleh disimpan di muzium.

Pukat boleh digantung di dinding.

Foto boleh disimpan dalam arkib.

Tetapi pengetahuan sebenar hidup apabila seseorang tahu:

bagaimana menggunakannya,

mengapa ia digunakan,

bila ia sesuai digunakan,

dan bagaimana ia berkait dengan tempat.

Sebab itu mewarisi pengetahuan laut bukan sekadar menghafal cerita orang dahulu.

Ia ialah proses memahami hubungan antara:

manusia + laut + pekerjaan + budaya + alam sekitar.

Selagi hubungan itu terus dipelajari, diteliti dan disesuaikan, pengetahuan laut tidak hanya menjadi cerita masa lalu.

Ia terus menjadi sebahagian daripada kehidupan masyarakat pesisir hari ini.

Aktiviti Selepas Membaca

Temu Bual Pengetahuan Setempat

Dengan bimbingan guru atau ibu bapa, temu bual seseorang yang mempunyai pengalaman dengan laut seperti:

• nelayan;
• pekerja bot;
• penduduk lama kawasan pesisir;
• pegawai perikanan;
• ahli keluarga yang pernah bekerja di laut.

Tanya lima soalan:

1. Apakah perkara pertama yang perlu diperhatikan sebelum turun ke laut?
2. Apakah perubahan laut yang pernah beliau lihat sepanjang hidupnya?
3. Apakah ilmu yang dipelajari daripada orang lebih tua?
4. Apakah teknologi yang digunakan sekarang tetapi tidak digunakan dahulu?
5. Apakah satu pengetahuan yang beliau mahu generasi muda terus tahu?

Kemudian bahagikan jawapan kepada:

Pengetahuan daripada pengalaman

dan

Maklumat yang masih perlu disahkan dengan sumber lain.

Aktiviti ini membantu kita menghargai pengalaman sambil terus menggunakan pemikiran kritis.