Bagaimana Muzium Memilih dan Menjaga Koleksi?

Bayangkan seseorang datang ke sebuah muzium membawa sebuah radio lama.

Radio itu pernah digunakan oleh datuknya lebih 60 tahun dahulu.

“Radio ini sudah lama,” katanya. “Muzium tentu mahu menyimpannya.”

Adakah pihak muzium akan terus menerimanya?

Belum tentu.

Umur sahaja tidak menjadikan sesuatu benda sesuai untuk menjadi koleksi muzium.

Muzium perlu bertanya banyak soalan.

Apakah nilai sejarahnya?

Dari manakah benda itu berasal?

Siapakah pemilik yang sah?

Adakah maklumat tentang penggunaannya masih diketahui?

Adakah muzium sudah mempunyai banyak objek yang hampir sama?

Adakah terdapat tempat untuk menyimpannya?

Mampukah objek itu dipelihara dengan baik?

Jabatan Muzium Malaysia sendiri menyatakan bahawa penerimaan koleksi perlu selaras dengan misi dan dasar perolehan, mengambil kira ruang simpanan, keperluan konservasi serta manfaat kepada muzium, masyarakat dan negara. Permohonan juga melalui proses penilaian.

Jadi membina koleksi muzium sebenarnya bukan kerja mengumpul sebanyak mungkin barang lama.

Ia ialah kerja memilih, membuktikan, merekod, menjaga dan memberi makna kepada sesuatu objek.

Muzium Tidak Boleh Menyimpan Segala-galanya

Bayangkan sebuah muzium menerima semua benda yang ditawarkan kepadanya.

Seribu kerusi.

Lima ratus seterika lama.

Dua ribu pinggan.

Ratusan kotak surat.

Tidak lama kemudian, stor penuh.

Pegawai tidak mempunyai masa untuk merekod semua objek.

Konservator tidak mampu menjaganya.

Muzium akhirnya memiliki banyak benda tetapi tidak dapat menjaga koleksi dengan baik.

Sebab itu muzium biasanya mempunyai dasar koleksi.

Dasar ini membantu menentukan:

• apakah bidang yang dikumpulkan;
• objek seperti apa yang relevan;
• bagaimana objek boleh diperoleh;
• bagaimana ia direkod;
• bagaimana ia disimpan;
• bagaimana ia digunakan untuk penyelidikan atau pameran.

ICOM, badan antarabangsa yang berkaitan dengan profesion muzium, menetapkan standard bagi perkara seperti pemerolehan, dokumentasi, keselamatan dan konservasi koleksi.

Apa yang Menjadikan Sesuatu Objek Penting?

Nilai muzium tidak sama dengan harga pasaran.

Sebuah benda boleh murah tetapi sangat penting kepada sejarah.

Contohnya, sebuah buku latihan murid dari zaman tertentu mungkin membantu penyelidik memahami pendidikan.

Sebuah tiket bas lama boleh menunjukkan sistem pengangkutan.

Sepasang kasut pekerja boleh menceritakan tentang kehidupan pekerjaan.

Sebuah alat muzik pula boleh menjadi bukti kepada tradisi sesebuah komuniti.

Muzium boleh menilai objek daripada beberapa sudut.

Nilai sejarah

Adakah objek berkaitan dengan seseorang, peristiwa atau perkembangan penting?

Nilai budaya

Adakah ia mewakili adat, pekerjaan, kesenian atau kehidupan masyarakat?

Nilai penyelidikan

Bolehkah objek membantu menjawab soalan pada masa hadapan?

Nilai pendidikan

Bolehkah ia membantu masyarakat memahami sesuatu topik?

Keunikan

Adakah objek itu jarang ditemui atau mempunyai ciri yang tidak terdapat pada koleksi lain?

Jabatan Muzium Malaysia menyimpan koleksi arkeologi, etnologi dan spesimen alam semula jadi untuk pemeliharaan, penyelidikan serta pendidikan.

Muzium Juga Perlu Bertanya: Dari Mana Benda Ini Datang?

Ini antara soalan paling penting.

Bayangkan seseorang mahu menjual sebuah arca lama.

Arca itu kelihatan berharga.

Tetapi dia tidak dapat menjelaskan:

siapa pemilik sebelumnya,

dari mana ia diperoleh,

atau bagaimana ia sampai kepadanya.

Muzium tidak sepatutnya hanya bertanya:

“Cantik atau tidak?”

Muzium juga perlu bertanya:

“Adakah orang ini berhak menyerahkan objek tersebut?”

Sejarah pemilikan dan asal-usul sesuatu benda dikenali sebagai provenans atau provenance.

ICOM menekankan perkara seperti pemilikan yang sah, provenance, dokumentasi dan tanggungjawab penjagaan sebagai sebahagian daripada pengurusan koleksi yang beretika.

Jabatan Muzium Malaysia juga mensyaratkan bahan yang hendak didermakan merupakan milik sah pemohon dan bukan daripada status pemilikan yang diragui.

Mengapa Provenans Sangat Penting?

Bayangkan dua keris yang kelihatan hampir sama.

Keris pertama mempunyai rekod yang jelas:

• pernah dimiliki oleh keluarga tertentu;
• berasal dari kawasan tertentu;
• digunakan pada tempoh tertentu;
• mempunyai gambar lama yang menyokong ceritanya.

Keris kedua tiada maklumat.

Kedua-duanya mungkin menarik.

Tetapi objek pertama mempunyai lebih banyak konteks.

Tanpa konteks, objek boleh kehilangan sebahagian besar nilai penyelidikannya.

Muzium bukan hanya mahu tahu:

“Apakah benda ini?”

Muzium juga mahu mengetahui:

“Apakah cerita yang boleh dibuktikan tentang benda ini?”

Bagaimanakah Koleksi Masuk ke Muzium?

Tidak semua koleksi diperoleh dengan cara yang sama.

Bergantung pada institusi dan undang-undang, objek boleh datang melalui:

• sumbangan;
• pembelian;
• penyelidikan;
• pemindahan;
• penemuan arkeologi yang diurus mengikut prosedur tertentu;
• kaedah lain yang diluluskan.

Jabatan Muzium Malaysia menyediakan prosedur bagi orang awam yang mahu menyumbang atau menawarkan artifak. Pemohon perlu menyediakan penerangan dan gambar terlebih dahulu, dan penerimaan bukan secara automatik.

Ini penting kerana apabila muzium menerima objek secara rasmi, muzium menerima tanggungjawab jangka panjang.

Selepas Diterima, Objek Perlu Didaftarkan

Bayangkan sebuah muzium menerima sebuah jam lama.

Pegawai membawanya masuk ke stor.

Kemudian tiada sesiapa menulis apa-apa.

Lima tahun kemudian, seseorang menemuinya di rak.

“Jam siapa ini?”

“Datang dari mana?”

“Bila kita menerimanya?”

Tiada siapa tahu.

Objek itu masih ada.

Tetapi banyak nilai maklumatnya mungkin sudah hilang.

Sebab itu pendaftaran dan dokumentasi sangat penting.

Laporan Jabatan Muzium Malaysia menerangkan bahawa pengurusan koleksi merangkumi perolehan, daftar koleksi, inventori, sistem penyimpanan serta pemuliharaan.

Setiap Objek Memerlukan Identiti

Sebuah koleksi biasanya diberikan nombor atau identiti rekod tersendiri.

Rekod tersebut boleh mengandungi maklumat seperti:

• nombor koleksi;
• nama objek;
• kategori;
• ukuran;
• bahan;
• tarikh diperoleh;
• cara diperoleh;
• sumber;
• keadaan;
• lokasi simpanan;
• gambar;
• sejarah objek.

Kita boleh menganggapnya sebagai kad pengenalan objek.

Tetapi sebenarnya rekod itu lebih daripada kad pengenalan.

Ia juga menjadi sejarah pentadbiran objek tersebut.

Jika objek berpindah ke pameran, dipinjamkan atau dihantar untuk rawatan konservasi, rekodnya perlu dikemas kini.

Mengapa Lokasi Perlu Direkod?

Bayangkan sebuah muzium mempunyai 100,000 objek.

Seorang penyelidik mahu melihat satu mangkuk tertentu.

Jika sistem hanya menyatakan:

“Mangkuk berada di stor,”

itu tidak banyak membantu.

Stor mungkin mempunyai ratusan rak.

Sebab itu lokasi perlu direkod dengan teratur.

Contohnya secara konsep:

Bangunan → Stor → Rak → Tingkat rak → Kotak

Sistem yang baik membantu pegawai mencari objek tanpa perlu membuka setiap kotak.

Pengurusan repositori, inventori dan pendaftaran elektronik memang merupakan sebahagian daripada fungsi pengurusan koleksi Jabatan Muzium Malaysia.

Sebelum Disimpan, Keadaan Objek Perlu Diperiksa

Sekarang bayangkan muzium menerima sebuah kerusi kayu lama.

Pada permukaannya terdapat beberapa lubang kecil.

Adakah itu sekadar kesan usia?

Mungkin.

Tetapi ia juga boleh menandakan serangan serangga.

Jika kerusi itu terus dimasukkan ke dalam stor bersama ratusan objek kayu lain, masalah boleh menjadi lebih besar.

Sebab itu keadaan koleksi perlu diperiksa.

Pegawai konservasi boleh menilai:

• retak;
• kakisan;
• kelembapan;
• perubahan warna;
• serangan perosak;
• bahagian yang longgar;
• kerosakan permukaan.

Jabatan Muzium Malaysia mempunyai sistem khusus untuk penilaian kondisi koleksi dan bahagian konservasi yang menjalankan pemantauan serta rawatan.

Apakah Konservasi?

Konservasi ialah usaha untuk membantu mengekalkan koleksi supaya dapat bertahan selama mungkin.

Konservator bukan sekadar orang yang “membaiki barang lama”.

Mereka perlu memahami:

• bahan;
• kimia;
• persekitaran;
• sejarah objek;
• jenis kerosakan;
• kesan sesuatu rawatan.

Jabatan Muzium Malaysia menyatakan bahawa Pusat Konservasinya menjalankan analisis, penyelidikan, rawatan, pemeliharaan dan pencegahan kerosakan terhadap koleksi untuk pameran, simpanan, pendidikan dan dokumentasi.

Kadangkala Rawatan Terbaik ialah Tidak Menunggu Objek Rosak

Bayangkan kita mempunyai sekeping kain bersejarah.

Kita boleh menunggu sehingga kain itu koyak.

Kemudian cuba membaikinya.

Atau kita boleh menyimpannya dalam keadaan yang membantu memperlahankan kerosakan dari awal.

Pendekatan kedua dipanggil konservasi pencegahan.

Ia memberi perhatian kepada persekitaran koleksi sebelum kerosakan menjadi serius.

Antaranya:

suhu

kelembapan

cahaya

habuk

serangga

cara penyimpanan

Pusat Konservasi JMM secara khusus memantau suhu, kelembapan, pencahayaan dan perosak di stor koleksi serta galeri.

Mengapa Suhu dan Kelembapan Penting?

Bahan bertindak balas terhadap persekitaran.

Kayu boleh mengembang atau mengecut apabila keadaan berubah.

Logam boleh mengalami kakisan.

Kertas boleh menjadi rapuh.

Kulat boleh berkembang dalam keadaan lembap tertentu.

Kulit dan tekstil juga mempunyai keperluan penyimpanan tersendiri.

Ini bermaksud sebuah stor muzium bukan sekadar bilik yang mempunyai banyak rak.

Ia ialah ruang yang perlu diurus dengan teliti.

Namun tidak ada satu suhu atau satu tahap kelembapan yang sempurna untuk setiap jenis bahan.

Keadaan yang sesuai bergantung kepada koleksi dan keperluan institusi.

Cahaya Boleh Menjadi Musuh Koleksi

Tanpa cahaya, kita tidak dapat melihat pameran.

Tetapi terlalu banyak cahaya boleh menyebabkan perubahan pada bahan tertentu.

Warna boleh pudar.

Kertas boleh berubah.

Tekstil boleh kehilangan warna.

Lebih sukar lagi, kerosakan akibat cahaya tidak boleh dipulihkan hanya dengan memadam lampu kemudian.

Sebab itu muzium mengawal tahap dan tempoh pendedahan cahaya bagi bahan yang sensitif.

Kadangkala galeri kelihatan sedikit malap bukan kerana muzium mahu menyukarkan pengunjung.

Ia mungkin sebahagian daripada usaha menjaga bahan.

Perosak Kecil Boleh Menyebabkan Masalah Besar

Seekor serangga kecil mungkin kelihatan tidak penting.

Tetapi bagi muzium yang menyimpan:

• kayu;
• kertas;
• bulu;
• tekstil;
• kulit;
• bahan tumbuhan,

serangan perosak boleh menyebabkan kerosakan besar.

JMM menerangkan bahawa bahan organik seperti rotan, buluh, kayu, bulu dan kulit mudah mengalami kerosakan serta serangan ejen perosak.

Sebab itu muzium memantau serangga dan tanda-tanda kerosakan secara berkala.

Mengapa Sarung Tangan Kadangkala Digunakan?

Manusia juga boleh memindahkan kotoran kepada objek.

Tangan kita mempunyai:

• minyak;
• peluh;
• habuk.

Bergantung pada jenis bahan, kakitangan muzium boleh menggunakan sarung tangan atau kaedah pengendalian tertentu.

Namun bukan semua bahan memerlukan sarung tangan dengan cara yang sama.

Yang penting ialah objek dipegang mengikut prosedur yang sesuai dengan bahannya.

Membawa objek juga perlu dirancang.

Sebuah pasu besar tidak sepatutnya diangkat melalui bahagian yang paling rapuh hanya kerana bahagian itu mudah dipegang.

Bolehkah Muzium Membaiki Objek Sampai Kelihatan Baharu?

Tidak semestinya.

Objek muzium bukan barang hiasan baharu.

Kesan usia kadangkala menjadi sebahagian daripada sejarahnya.

Bayangkan sebuah meja yang digunakan selama 80 tahun.

Terdapat calar kecil pada permukaannya.

Jika semuanya digosok dan diganti sehingga meja kelihatan baru keluar dari kilang, sebahagian bukti penggunaannya mungkin hilang.

Konservator perlu mempertimbangkan sejauh mana rawatan perlu dilakukan.

Tujuannya bukan sentiasa untuk menjadikan objek “cantik”.

Tujuannya ialah menjaga kestabilan, keaslian dan maklumat pada objek.

Ada Objek yang Tidak Pernah Masuk Galeri

Satu perkara yang sering mengejutkan pengunjung ialah:

Sebahagian besar kehidupan koleksi mungkin berlaku di belakang tabir.

Objek boleh berada dalam stor kerana:

• belum diperlukan untuk pameran;
• digunakan untuk penyelidikan;
• terlalu sensitif untuk dipamerkan lama;
• sedang menjalani konservasi;
• ruang galeri terhad;
• sebahagian daripada koleksi perbandingan.

JMM menyatakan bahawa koleksinya disimpan untuk tujuan pemeliharaan, penyelidikan dan pendidikan, bukan pameran semata-mata.

Sebuah benda tidak menjadi kurang penting hanya kerana pengunjung tidak melihatnya setiap hari.

Bagaimanakah Muzium Memilih Objek untuk Pameran?

Bayangkan sebuah muzium mempunyai 500 objek berkaitan perdagangan.

Galeri hanya mempunyai ruang untuk 40.

Bagaimanakah pilihan dibuat?

Kurator perlu bermula dengan cerita.

Apakah yang ingin difahami oleh pengunjung?

Jika temanya ialah:

“Perdagangan di Selat Melaka”

maka objek dipilih kerana mampu membantu menerangkan cerita tersebut.

Mungkin terdapat:

• mata wang;
• peta;
• bekas dagangan;
• seramik;
• alat ukuran;
• dokumen.

Objek terbaik untuk pameran bukan semestinya yang paling mahal.

Ia ialah objek yang membantu membina cerita yang jelas dan disokong oleh bukti.

Pameran Juga Boleh Membahayakan Objek Jika Tidak Dirancang

Meletakkan objek dalam galeri bukan perkara mudah.

Muzium perlu memikirkan:

• cahaya;
• suhu;
• sokongan objek;
• keselamatan;
• habuk;
• jarak pengunjung;
• tempoh pameran.

Sebuah buku lama yang dibuka pada halaman sama selama berbulan-bulan mungkin menerima tekanan pada jilidnya.

Tekstil boleh memerlukan sokongan supaya beratnya tidak menarik bahan.

Objek kecil perlu dilindungi daripada kecurian.

Konservasi perlu berfungsi bersama kuratorial.

Mengapa Koleksi Perlu Diinventori?

Bayangkan sebuah syarikat mempunyai gudang tetapi tidak pernah mengira stok.

Ia hanya percaya semua barang masih ada.

Itu tentu berisiko.

Muzium juga memerlukan inventori.

Inventori membantu memastikan bahawa:

• objek masih ada;
• lokasinya betul;
• nombornya sesuai dengan rekod;
• keadaan luarannya boleh diperiksa;
• kesilapan rekod dapat dikesan.

JMM mempunyai Unit Inventori Koleksi Artifak sebagai sebahagian daripada Bahagian Pengurusan Koleksi.

Inventori mungkin kelihatan seperti kerja pentadbiran.

Tetapi sebenarnya ia sebahagian daripada penjagaan warisan.

Bagaimana Jika Objek Dipinjamkan?

Kadangkala sebuah muzium mahu mempamerkan objek milik muzium lain.

Objek itu mungkin perlu dipinjam.

Tetapi muzium tidak boleh sekadar memasukkannya ke dalam kotak dan menghantarnya melalui cara biasa.

Peminjaman memerlukan pertimbangan seperti:

• keadaan objek;
• keselamatan;
• pembungkusan;
• pengangkutan;
• insurans atau tanggungjawab;
• keadaan galeri;
• tempoh pinjaman.

ICOM turut mempunyai panduan profesional berkaitan peminjaman koleksi.

Sepanjang perjalanan, objek tetap perlu dilindungi.

Adakah Muzium Boleh Membuang Koleksi?

Ini persoalan yang lebih rumit.

Apabila objek telah menjadi koleksi rasmi, muzium mempunyai tanggungjawab terhadapnya.

Namun dalam keadaan tertentu dan mengikut dasar, undang-undang serta piawaian profesional, institusi boleh mempunyai proses untuk mengeluarkan sesuatu daripada koleksi. Proses ini lazimnya dikenali sebagai deaccessioning.

Ia bukan perkara yang sepatutnya dilakukan secara sembarangan.

ICOM mempunyai garis panduan berkaitan proses tersebut sebagai sebahagian daripada standard pengurusan koleksi.

Ini menunjukkan bahawa menjaga koleksi juga bermaksud membuat keputusan secara bertanggungjawab sepanjang hayat objek di dalam muzium.

Bagaimana Teknologi Mengubah Pengurusan Koleksi?

Pada masa dahulu, rekod mungkin banyak disimpan pada kad dan buku daftar.

Hari ini, sistem digital boleh menyimpan:

• nombor objek;
• gambar;
• lokasi;
• deskripsi;
• keadaan;
• sejarah perpindahan;
• rekod konservasi.

Pendigitalan memudahkan pencarian dan perkongsian maklumat.

Tetapi sistem digital juga perlu dijaga.

Fail boleh rosak.

Format boleh menjadi lapuk.

Akses perlu dikawal.

Sandaran perlu dibuat.

Teknologi membantu pengurusan koleksi, tetapi ia tidak menggantikan disiplin dokumentasi yang baik.

Mengapa Maklumat Kadangkala Lebih Penting daripada Objek?

Bayangkan ahli arkeologi menemui serpihan tembikar.

Jika serpihan itu direkod bersama:

• lokasi tepat;
• kedalaman;
• objek yang ditemui berdekatan;
• tarikh penemuan;

ia mempunyai nilai penyelidikan yang besar.

Tetapi jika serpihan yang sama dikeluarkan tanpa rekod dan dimasukkan ke dalam kotak bertulis “tembikar lama”, banyak konteksnya hilang.

Ini mengajar kita satu prinsip penting:

Objek + maklumat jauh lebih bernilai daripada objek tanpa cerita yang boleh dibuktikan.

Sebab itu dokumentasi merupakan sebahagian daripada penjagaan koleksi, bukan kerja tambahan selepas semuanya selesai.

Koleksi Muzium Sebenarnya Disimpan untuk Siapa?

Untuk pengunjung hari ini?

Ya.

Untuk penyelidik?

Ya.

Untuk murid?

Ya.

Tetapi juga untuk manusia yang belum lahir.

Mungkin 100 tahun akan datang, teknologi baharu membolehkan penyelidik memperoleh maklumat daripada objek yang belum dapat kita kesan hari ini.

Jika bahan itu rosak atau semua konteksnya hilang, peluang itu turut hilang.

ICOM menyifatkan koleksi muzium sebagai warisan yang berada dalam amanah awam dan perlu diurus secara bertanggungjawab.

Ini mengubah cara kita melihat stor muzium.

Ia bukan gudang barang lama.

Ia ialah tempat menyimpan bukti untuk masa hadapan.

Jika Kamu Menjadi Pegawai Muzium

Seseorang datang membawa sebuah kamera lama.

Dia berkata kamera itu milik bapanya.

Adakah kamu terus menerimanya?

Sebagai pegawai muzium, kamu mungkin perlu bertanya:

1. Apakah hubungan kamera itu dengan bidang koleksi muzium?
2. Siapa pemilik sahnya?
3. Adakah sejarah penggunaannya diketahui?
4. Adakah muzium sudah mempunyai kamera yang sama?
5. Apakah keadaan kamera?
6. Adakah ruang simpanan tersedia?
7. Bolehkah muzium menjaganya?
8. Apakah manfaatnya kepada penyelidikan atau masyarakat?

Keputusan akhir mungkin:

terima

atau

tidak terima.

Kedua-duanya boleh menjadi keputusan profesional.

Muzium yang bertanggungjawab bukan muzium yang menerima semuanya.

Ia ialah muzium yang mampu menerangkan mengapa sesuatu patut menjadi koleksi dan bagaimana koleksi itu akan dijaga.

Daripada Sebuah Benda kepada Warisan

Apabila kita melihat sebuah objek di belakang kaca, mudah untuk menyangka kerjanya sudah selesai.

Sebenarnya perjalanan objek itu mungkin panjang.

Ia perlu:

dipilih → diperiksa → diperoleh secara sah → didaftarkan → didokumentasikan → dinilai kondisinya → disimpan → dipantau → dikonservasi → dikaji → mungkin dipamerkan

Setiap langkah menjaga perkara yang berbeza.

Ada yang menjaga hak milik.

Ada yang menjaga maklumat.

Ada yang menjaga bahan fizikal.

Ada yang menjaga keselamatan.

Dan semuanya mempunyai tujuan yang sama:

memastikan apabila generasi akan datang melihat objek tersebut, mereka bukan sahaja melihat benda lama — mereka masih mempunyai cukup bukti untuk memahami mengapa benda itu penting.

Aktiviti Selepas Membaca

Kamu Ahli Jawatankuasa Koleksi

Bayangkan sebuah muzium tentang kehidupan Malaysia tahun 2026 menerima lima tawaran:

• sebuah telefon pintar yang rosak;
• buku teks sekolah;
• resit pasar raya;
• jersi pasukan sukan sekolah;
• sebuah periuk lama milik sebuah keluarga.

Kamu hanya boleh memilih dua objek.

Untuk setiap objek yang dipilih, jawab:

Mengapa ia penting?
Apakah cerita yang boleh disampaikan?
Maklumat apa yang perlu direkodkan bersama objek itu?
Bagaimanakah ia perlu disimpan?

Kemudian fikir:

Adakah benda yang biasa hari ini boleh menjadi warisan pada masa hadapan? Mengapa?