Bagaimana Gunung Berapi Terbentuk?

Bayangkan kamu sedang melihat sebuah gunung yang tinggi. Tiba-tiba, kepulan gas dan abu keluar dari puncaknya. Tidak lama kemudian, batuan cair berwarna merah menyala mengalir menuruni lereng gunung.

Apakah yang sedang berlaku?

Itulah salah satu kejadian alam yang paling menakjubkan, iaitu letusan gunung berapi.

Namun, pernahkah kamu terfikir bagaimana gunung berapi terbentuk? Mengapakah ada gunung yang mengeluarkan lava, sedangkan gunung lain tidak?

Untuk mengetahui jawapannya, kita perlu memahami sedikit tentang bahagian dalam Bumi.

Apa yang Ada di Dalam Bumi?

Bumi bukanlah seketul batu yang mempunyai suhu sama di semua bahagian. Bumi terdiri daripada beberapa lapisan yang mempunyai sifat berbeza.

Lapisan paling luar dikenali sebagai kerak Bumi. Di bawahnya terdapat mantel, iaitu lapisan batuan yang sangat panas. Lebih jauh ke dalam ialah teras Bumi.

Walaupun mantel sangat panas, kebanyakan batuannya masih berada dalam keadaan pepejal. Namun, dalam keadaan tertentu, sebahagian batuan boleh mencair dan menghasilkan magma.

Magma ialah batuan cair yang berada di bawah permukaan Bumi.

Apabila magma berjaya keluar ke permukaan, magma itu dikenali sebagai lava.

Inilah dua istilah penting yang perlu kamu ingat.

Bagaimana Gunung Berapi Mula Terbentuk?

Kerak Bumi dan bahagian paling atas mantel terbahagi kepada kepingan besar yang dikenali sebagai plat tektonik. Plat ini bergerak dengan sangat perlahan.

Di sesetengah kawasan, dua plat bergerak saling menjauhi. Pergerakan itu membolehkan batuan panas dari bahagian bawah naik dan sebahagiannya mencair menjadi magma.

Di kawasan lain pula, satu plat bergerak ke bawah plat yang lain. Proses ini boleh menyebabkan pembentukan magma.

Magma yang terhasil mungkin naik melalui rekahan batuan kerana mempunyai ketumpatan lebih rendah daripada batuan sekeliling.

Apabila magma sampai ke permukaan, letusan boleh berlaku.

Lava yang keluar kemudian menyejuk dan mengeras menjadi batuan. Jika proses ini berulang dalam tempoh yang sangat lama, timbunan lava dan bahan letusan lain boleh membentuk sebuah gunung berapi.

Namun, bukan semua gunung berapi terbentuk di sempadan plat. Ada juga yang terbentuk di kawasan titik panas, seperti di Hawaii.

Mengapa Gunung Berapi Meletus?

Magma boleh mengandungi gas terlarut. Apabila magma bergerak naik, tekanan di sekelilingnya semakin berkurang.

Gas boleh membentuk gelembung dan mengembang. Dalam keadaan tertentu, tekanan gas ini membantu menolak magma keluar melalui saluran gunung berapi.

Ada letusan yang berlaku dengan perlahan sehingga lava mengalir di permukaan.

Ada juga letusan yang sangat kuat dan membebaskan abu, gas serta serpihan batuan panas ke udara.

Cara gunung berapi meletus bergantung pada beberapa faktor, termasuk kelikatan magma dan jumlah gas di dalamnya.

Oleh itu, tidak semua letusan gunung berapi kelihatan sama.

Adakah Semua Gunung Berapi Berbentuk Kon?

Apabila mendengar perkataan gunung berapi, kita mungkin membayangkan gunung tinggi dengan puncak berbentuk kon.

Sebenarnya, bentuk gunung berapi tidak semuanya sama.

Sesetengah gunung berapi mempunyai lereng yang curam. Ada pula yang sangat luas dengan lereng landai, seperti beberapa gunung berapi di Hawaii.

Perbezaan ini berlaku kerana jenis lava dan cara bahan letusan terkumpul.

Malah, banyak gunung berapi berada di dasar laut. Ada yang tumbuh semakin tinggi sehingga akhirnya membentuk pulau.

Ini menunjukkan bahawa gunung berapi bukan sekadar membentuk gunung, malah boleh menghasilkan daratan baharu.

Di Mana Banyak Gunung Berapi Ditemui?

Banyak gunung berapi terletak di sekitar Lautan Pasifik.

Kawasan yang terkenal ini dikenali sebagai Lingkaran Api Pasifik.

Antara negara yang mempunyai banyak gunung berapi termasuk Indonesia, Jepun dan Filipina.

Negara-negara ini terletak berhampiran kawasan pertemuan plat tektonik.

Malaysia juga mempunyai kawasan gunung berapi purba, termasuk di Tawau, Sabah. Walau bagaimanapun, negara jiran seperti Indonesia mempunyai banyak gunung berapi aktif.

Sebab itulah kita kadangkala mendengar berita tentang letusan gunung berapi di negara tersebut.

Adakah Gunung Berapi Membawa Kebaikan?

Letusan gunung berapi boleh mendatangkan bahaya. Lava panas boleh memusnahkan bangunan, manakala abu gunung berapi boleh mengganggu pernafasan dan penerbangan.

Namun, aktiviti gunung berapi juga mempunyai beberapa manfaat.

Bahan gunung berapi yang mengalami proses luluhawa boleh membantu menghasilkan tanah yang subur. Sebab itulah sesetengah kawasan berhampiran gunung berapi sesuai untuk pertanian.

Selain itu, haba dari dalam Bumi boleh dimanfaatkan untuk menghasilkan tenaga geoterma.

Batuan gunung berapi juga digunakan dalam pelbagai kegiatan pembinaan.

Walaupun terdapat manfaat, manusia tetap perlu berhati-hati kerana gunung berapi aktif boleh membawa risiko besar.

Bumi yang Sentiasa Berubah

Gunung berapi mengingatkan kita bahawa permukaan Bumi sentiasa mengalami perubahan.

Gunung yang kelihatan kukuh sebenarnya boleh terbentuk melalui proses alam yang berlangsung selama ribuan hingga jutaan tahun.

Daripada magma yang naik melalui rekahan, lava yang mengeras, hinggalah terbentuknya sebuah gunung, semuanya memperlihatkan bagaimana tenaga dari dalam Bumi mampu mengubah bentuk permukaannya.

Jadi, apabila kamu melihat gambar gunung berapi selepas ini, ingatlah bahawa di sebalik keindahan gunung tersebut terdapat kisah panjang tentang pergerakan plat, batuan cair dan perubahan Bumi.

Aktiviti Pengayaan — Lukis Struktur Gunung Berapi

Lukis sebuah gunung berapi di atas kertas. Labelkan bahagian magma, saluran magma, kawah dan lava. Kemudian, tulis dua ayat untuk menerangkan bagaimana lava boleh keluar dari gunung berapi.

Aktiviti ini membantu kamu memahami pembentukan gunung berapi melalui gambar dan penerangan sendiri.

Nilai dan Pengajaran

• Ingin tahu: Sentiasa bertanya tentang kejadian alam.
• Menghargai alam: Memahami kepentingan menjaga alam sekitar.
• Berwaspada: Mengikuti arahan keselamatan apabila berlaku bencana alam.