Bagaimana Pakar Membaca Tulisan pada Batu Bersurat?

Bayangkan kamu sedang melawat sebuah muzium.

Di hadapan kamu terdapat sebongkah batu lama. Permukaannya mempunyai barisan tulisan yang dipahat dengan teliti.

Namun, bentuk hurufnya kelihatan berbeza daripada tulisan yang biasa kamu baca. Sebahagian ukiran pula sudah haus, retak atau sukar dilihat.

Bagaimanakah ahli sejarah mengetahui perkara yang tertulis pada batu tersebut?

Adakah mereka sekadar meneka huruf yang hampir hilang?

Sebenarnya, terdapat satu bidang ilmu yang membantu pakar mengkaji tulisan lama. Bidang itu dikenali sebagai epigrafi.

Apakah Itu Epigrafi?

Epigrafi ialah bidang kajian tentang tulisan atau inskripsi yang terdapat pada bahan seperti batu, logam dan objek tahan lama yang lain.

Tulisan tersebut mungkin mencatat nama pemerintah, undang-undang, peristiwa penting, tarikh, kepercayaan atau maklumat tentang kehidupan masyarakat.

Pakar yang mengkaji inskripsi dikenali sebagai ahli epigrafi.

Mereka bukan sahaja cuba membaca huruf pada permukaan sesuatu objek, malah meneliti bahasa, gaya tulisan, bahan dan konteks sejarahnya.

Bagi ahli sejarah, inskripsi merupakan salah satu bentuk sumber primer, iaitu bukti yang berasal daripada zaman yang sedang dikaji.

Namun, kewujudan tulisan pada batu tidak bermaksud setiap maklumat di dalamnya semestinya tepat. Kandungannya masih perlu diteliti dan dibandingkan dengan bukti lain.

Mengapa Tulisan Dipahat pada Batu?

Pada zaman dahulu, manusia menggunakan pelbagai bahan untuk menyimpan maklumat.

Ada masyarakat menulis pada daun, kulit kayu, kepingan logam atau bahan lain.

Batu pula mempunyai kelebihan kerana boleh bertahan dalam tempoh yang sangat panjang.

Tulisan yang dipahat pada batu boleh menjadi rekod tentang peraturan, peristiwa atau tokoh penting.

Walau bagaimanapun, batu tidak kebal daripada kerosakan.

Hujan, perubahan suhu, tumbuhan, hentakan dan aktiviti manusia boleh menyebabkan permukaannya haus atau retak.

Akibatnya, sesetengah huruf yang jelas pada zaman dahulu mungkin sukar dibaca pada hari ini.

Langkah Pertama: Mengkaji Batu Sebelum Membaca Tulisan

Bayangkan ahli arkeologi menemukan sebuah batu bersurat.

Mereka tidak sepatutnya terus mengalihkan batu tersebut tanpa merekod keadaannya.

Pakar perlu mencatat lokasi penemuan, kedudukan batu, saiz, bentuk dan keadaan permukaannya.

Jika terdapat objek lain yang ditemukan berdekatan, maklumat tersebut juga penting.

Mengapa?

Kerana tempat dan keadaan sesuatu artifak ditemukan boleh membantu menjelaskan sejarahnya.

Batu yang masih berada di lokasi asal mungkin memberikan maklumat berbeza daripada batu yang telah dipindahkan beberapa kali.

Oleh itu, merekod konteks penemuan ialah langkah penting dalam penyelidikan sejarah.

Langkah Kedua: Meneliti Ukiran dengan Cahaya

Sesetengah huruf yang telah haus sukar dilihat menggunakan pencahayaan biasa.

Untuk membantu pemerhatian, pakar boleh menggunakan cahaya dari arah berbeza.

Apabila cahaya menyinari permukaan batu secara menyerong, ukiran yang timbul atau tenggelam boleh menghasilkan bayang-bayang kecil.

Bayang-bayang itu membantu menonjolkan bentuk garisan.

Teknik moden yang dikenali sebagai Reflectance Transformation Imaging (RTI) menggunakan beberapa gambar objek yang diambil dengan pencahayaan berbeza.

Komputer kemudian memproses gambar tersebut supaya penyelidik boleh melihat kesan perubahan arah cahaya secara digital.

Teknik ini membantu pakar meneliti ukiran tanpa perlu menyapu cat atau bahan lain pada batu.

Namun, teknologi ini tidak boleh menghasilkan semula huruf yang telah hilang sepenuhnya.

Langkah Ketiga: Mengenal Pasti Jenis Tulisan

Selepas bentuk huruf direkodkan, pakar perlu menentukan sistem tulisan yang digunakan.

Tidak semua batu bersurat menggunakan tulisan yang sama.

Dalam sejarah Alam Melayu, terdapat inskripsi yang menggunakan sistem tulisan berasaskan India, tulisan Arab dan tulisan Jawi.

Bagi inskripsi Jawi, pakar perlu mengenali huruf yang berasaskan abjad Arab tetapi disesuaikan untuk bahasa Melayu.

Contohnya, tulisan Jawi mempunyai huruf ڽ bagi mewakili bunyi nya.

Huruf sedemikian membantu menunjukkan bahawa tulisan Jawi bukan sekadar bahasa Arab yang dipahat pada batu.

Pakar juga perlu memahami bahawa cara mengeja perkataan boleh berubah mengikut zaman.

Ejaan lama tidak semestinya sama dengan ejaan Jawi atau Rumi yang digunakan pada hari ini.

Langkah Keempat: Menyalin Tulisan yang Dapat Dilihat

Sebelum menjelaskan makna, pakar perlu merekod tulisan seberapa tepat yang boleh.

Proses ini dikenali sebagai transkripsi.

Bayangkan pada sebuah batu rekaan terdapat perkataan yang sebahagian hurufnya masih jelas.

Pakar akan mencatat huruf yang dapat dikenal pasti dan menandakan bahagian yang rosak atau tidak dapat dibaca.

Mereka tidak sepatutnya terus menggantikan huruf yang hilang dengan tekaan tanpa penjelasan.

Dalam penerbitan ilmiah, terdapat tanda khas untuk membezakan huruf asal, bahagian yang hilang dan cadangan pembacaan.

Tanda ini membantu pembaca memahami bahagian yang benar-benar kelihatan pada artifak serta bahagian yang masih menjadi tafsiran penyelidik.

Langkah Kelima: Menukar Aksara dan Memahami Makna

Selepas transkripsi, pakar mungkin perlu melakukan transliterasi, iaitu mengalihkan tulisan daripada satu sistem aksara kepada sistem aksara lain.

Contohnya, perkataan dalam tulisan Jawi boleh dialihkan kepada tulisan Rumi untuk memudahkan pembacaan.

Namun, transliterasi tidak semestinya sama dengan terjemahan.

Terjemahan bertujuan menyampaikan makna daripada satu bahasa kepada bahasa lain.

Jika inskripsi mengandungi bahasa Melayu lama, pakar juga perlu menjelaskan maksud perkataan yang jarang digunakan pada hari ini.

Mereka mungkin merujuk kamus lama, manuskrip, inskripsi lain dan kajian bahasa.

Proses memahami makna ini memerlukan pengetahuan tentang bahasa serta kehidupan masyarakat pada zaman tersebut.

Batu Bersurat Terengganu: Contoh Penting di Malaysia

Salah satu artifak terkenal di negara kita ialah Batu Bersurat Terengganu.

Batu ini ditemukan di kawasan Kuala Berang, Hulu Terengganu.

Ia mempunyai tulisan Jawi lama dan menjadi bukti penting tentang perkembangan persuratan serta kebudayaan Islam dalam sejarah Alam Melayu.

Kandungannya berkaitan dengan peraturan masyarakat dan pengaruh ajaran Islam.

Jabatan Warisan Negara turut menjelaskan bahawa batu tersebut memberikan maklumat berkaitan perkembangan perdagangan dan kehidupan masyarakat pada zamannya.

Menariknya, terdapat juga istilah yang berasal daripada bahasa Sanskrit.

Hal ini menunjukkan bahawa perkembangan sesuatu bahasa dan budaya boleh melibatkan pengaruh daripada pelbagai zaman.

Bagaimanakah Tarikh Batu Bersurat Ditentukan?

Batu Bersurat Terengganu lazimnya dikaitkan dengan tarikh 702 Hijrah atau 1303 Masihi.

Penentuan tarikh ini melibatkan penelitian terhadap bentuk tulisan, perkataan, angka dan sistem kalendar.

Salah satu tafsiran yang terkenal dikemukakan oleh sarjana Syed Muhammad Naquib al-Attas.

Namun, pembacaan tarikh Batu Bersurat Terengganu turut dibincangkan oleh sarjana lain.

Hal ini berlaku kerana sebahagian tulisan lama boleh menjadi sukar ditafsirkan dengan pasti.

Perbezaan pandangan tersebut mengajar kita bahawa penyelidikan sejarah bukan sekadar menghafal satu tarikh.

Pakar perlu menerangkan bukti dan kaedah yang digunakan untuk mencapai sesuatu kesimpulan.

Mengapa Batu Bersurat Terengganu Diiktiraf UNESCO?

Pada tahun 2009, Batu Bersurat Terengganu dimasukkan ke dalam Daftar Ingatan Dunia UNESCO, yang dikenali sebagai Memory of the World Register.

Pengiktirafan ini berkaitan dengan kepentingannya sebagai warisan dokumentari yang menyimpan maklumat sejarah.

Batu tersebut membantu penyelidik memahami perkembangan tulisan Jawi, penggunaan bahasa Melayu dan kehidupan masyarakat pada zaman dahulu.

Namun, pengiktirafan tersebut tidak bermaksud semua persoalan tentang batu itu telah diselesaikan.

Penyelidikan masih boleh diteruskan apabila kaedah, perbandingan atau bukti baharu ditemukan.

Bolehkah Komputer Membantu Membaca Batu Bersurat?

Ya. Teknologi digital semakin membantu penyelidikan epigrafi.

Selain fotografi dengan pencahayaan khas, pakar boleh menggunakan pengimejan tiga dimensi untuk merekod bentuk permukaan batu.

Model digital membolehkan penyelidik meneliti ukiran tanpa perlu kerap menyentuh artifak asal.

Perisian komputer juga boleh membantu membandingkan bentuk huruf dan menyusun rekod kajian.

Namun, komputer tidak boleh dianggap sentiasa betul.

Sistem yang mencadangkan pembacaan sesuatu huruf masih perlu disemak oleh pakar.

Jika bahagian batu sudah hilang, model digital tidak dapat menjamin perkataan asal yang pernah dipahat di situ.

Mengapa Pakar Membandingkan Banyak Bukti?

Bayangkan sebuah batu bersurat menyebut nama seorang pemerintah.

Adakah hal itu sudah cukup untuk membuktikan semua perkara tentang pemerintah tersebut?

Belum tentu.

Pakar mungkin perlu menyemak catatan lain, artifak berkaitan dan sumber sejarah daripada zaman yang sama.

Mereka juga perlu mempertimbangkan tujuan tulisan itu dihasilkan.

Ada inskripsi yang digunakan untuk memaklumkan peraturan, memperingati seseorang atau menunjukkan kekuasaan.

Oleh itu, sesuatu catatan mungkin menggambarkan sudut pandang pihak yang menghasilkannya.

Semakin banyak bukti yang sesuai dibandingkan, semakin kukuh sesuatu penjelasan sejarah.

Mengapa Batu Bersurat Perlu Dipelihara?

Ukiran pada batu mungkin telah bertahan selama ratusan tahun.

Namun, kerosakan kecil pada hari ini boleh menghilangkan huruf yang penting untuk penyelidikan.

Oleh itu, artifak sejarah perlu dipelihara oleh pihak yang mempunyai kepakaran.

Pengunjung tidak sepatutnya menggaru, menggosok, menyapu kapur atau mencalarkan permukaan batu untuk melihat huruf dengan lebih jelas.

Walaupun tindakan itu kelihatan membantu, ia boleh merosakkan bukti asal.

Gambar dan rekod digital membolehkan lebih ramai orang mempelajari artifak tanpa perlu menyentuhnya.

Tulisan Lama, Ilmu Baharu

Kini kamu telah mengetahui bahawa membaca batu bersurat bukan sekadar mengenal pasti huruf.

Pakar perlu merekod lokasi penemuan, mengkaji keadaan batu, menggunakan teknik pencahayaan, mengenali sistem tulisan dan membuat transkripsi.

Selepas itu, mereka meneliti bahasa, menentukan tarikh serta membandingkan maklumat dengan bukti sejarah lain.

Batu Bersurat Terengganu membuktikan bahawa ukiran lama boleh menyimpan maklumat penting tentang perkembangan bahasa, agama dan masyarakat.

Setiap baris tulisan lama ialah bukti yang perlu dibaca dengan teliti, ditafsirkan secara bertanggungjawab dan dipelihara untuk generasi akan datang.

Bagaimana Pakar Membaca Inskripsi?

1. Merekod artifak — Catat tempat penemuan, saiz dan keadaannya.
2. Meneliti ukiran — Gunakan gambar, cahaya dan pengimejan digital.
3. Mengenal pasti aksara — Bandingkan bentuk huruf dengan sistem tulisan yang diketahui.
4. Membuat transkripsi dan transliterasi — Rekodkan huruf serta tandakan bahagian yang tidak jelas.
5. Menafsir dan membandingkan bukti — Jelaskan makna, latar sejarah dan tahap kepastian pembacaan.

Fakta Menarik tentang Batu Bersurat

• Diiktiraf UNESCO pada tahun 2009 — Batu Bersurat Terengganu termasuk dalam Daftar Ingatan Dunia UNESCO kerana nilai sejarah dan dokumentasinya.
• Tulisan Jawi mempunyai ciri bahasa Melayu — Huruf seperti ڽ digunakan untuk mewakili bunyi dalam bahasa Melayu yang tidak terdapat dalam abjad Arab asal.
• Cahaya membantu memperjelas ukiran — RTI membolehkan penyelidik mengubah arah pencahayaan secara digital untuk meneliti permukaan artifak.
• Pakar juga boleh berbeza pendapat — Sebahagian pembacaan tarikh Batu Bersurat Terengganu pernah diperdebatkan. Perbezaan tafsiran perlu dinilai menggunakan bukti, bukan tekaan.

Nilai Murni

Menghargai warisan, bersikap teliti, amanah terhadap bukti, berfikiran kritis, menghormati pandangan berasaskan penyelidikan dan bertanggungjawab menjaga artifak sejarah.

Infografik: Membaca Batu Bersurat dengan Bukti

Aktiviti Pengayaan — Detektif Inskripsi Purba

Tujuan: Melatih murid membezakan tulisan yang dapat dibaca, bahagian yang rosak dan tafsiran yang belum dapat dipastikan.

Bahan: Kertas A4, pensel, pemadam dan gambar atau kad inskripsi rekaan.

Kad Inskripsi untuk Latihan

Batu Rekaan A — Bukan artifak sebenar

Kad teks berikut disediakan daripada contoh tarikh dalam latihan. Ia direka untuk pembelajaran, bukan salinan Batu Bersurat Terengganu atau mana-mana inskripsi sejarah.

TAHUN 18?5

Tanda tanya mewakili satu angka yang tidak jelas dalam contoh rekaan ini.

Langkah Aktiviti

Mula-mula, salin semua perkataan yang dapat dibaca pada kad. Seterusnya, tandakan angka yang tidak jelas dengan simbol tanda tanya. Jangan terus meneka angka tersebut. Kemudian, fikirkan jenis bukti tambahan yang mungkin diperlukan untuk mengenal pasti tahun sebenar.

Cuba Buat Penilaian

Bagaimanakah kamu merekodkan tarikh pada batu rekaan ini? Catat pilihan dan alasan pada kertas:

• Tahun 1885 sebagai tarikh yang pasti.
• Tahun 18?5 dengan satu angka tidak jelas.
• Tahun 1895 sebagai tarikh yang pasti.
• Tiada sebarang maklumat tarikh.

Apakah maklumat yang boleh dipastikan daripada tulisan yang masih jelas?

Apakah bukti lain yang boleh membantu mengenal pasti tarikh sebenar?

Cabaran tambahan: Hasilkan satu kad inskripsi rekaan baharu dengan dua huruf yang sengaja dipadamkan. Tukar kad dengan rakan dan bincangkan bahagian yang dapat dibaca serta perkara yang masih menjadi andaian.

Keselamatan dan penjagaan warisan: Aktiviti menggunakan ilustrasi dan kertas sahaja. Jangan menggosok, mencalar, mengecat, menekap atau menyentuh tulisan pada artifak sejarah sebenar tanpa kebenaran dan pengawasan pihak yang bertanggungjawab.